Służebność przesyłu po wyroku TK: dlaczego właściciele działek znów wygrywają z operatorami

Słup wysokiego napięcia na środku działki, gazociąg pod sadem, pas ochronny, na którym nie można postawić domu — a w zamian nic. Przez dekady był to jeden z najczęstszych i najbardziej frustrujących sporów między właścicielami nieruchomości a przedsiębiorstwami przesyłowymi. Prasa donosi o rekompensatach sięgających setek tysięcy złotych i o tym, że właściciele „coraz częściej wygrywają" („Rzeczpospolita", 2026).

Sprawdziliśmy, co na ten temat mówi baza 1,34 mln orzeczeń Lexedit Research: jak wyglądała fala sporów przesyłowych, jaka linia orzecznicza ją wygasiła, co dokładnie zmienił wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. (P 10/16) — i gdzie w doniesieniach o „przełomie" trzeba postawić gwiazdkę.

Szybka odpowiedź

Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 10/16 uznał za niekonstytucyjną wykładnię art. 292 k.c. w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., na której od kilkunastu lat opierała się główna linia obrony operatorów: zasiedzenie „służebności gruntowej o treści służebności przesyłu" za okres sprzed 3 sierpnia 2008 r., czyli sprzed wprowadzenia do kodeksu cywilnego art. 305(1) k.c. Zarzut zasiedzenia — który przez dekadę „zerował" roszczenia właścicieli o wynagrodzenie — stracił w swoim najczęstszym wariancie konstytucyjną podstawę.

Pierwsze orzeczenia po wyroku idą w stronę właścicieli: według doniesień prasowych Sąd Okręgowy w Rzeszowie (V CA 1043/24, 17 marca 2026 r.) oddalił zarzut zasiedzenia i przyznał właścicielce ponad 180 tys. zł wynagrodzenia za ustanowienie służebności. Jest jednak istotne „ale": wyrok TK nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, a NSA już pokazał, że dla części sądów nieogłoszony wyrok TK nie wywołuje skutków (I OSK 1994/25).

Skąd się wzięły te spory

Sieci energetyczne, gazowe i wodociągowe budowano w Polsce przez dziesięciolecia — często bez umowy z właścicielem gruntu, bez decyzji wywłaszczeniowej i bez wynagrodzenia. Instytucja służebności przesyłu pojawiła się w kodeksie cywilnym dopiero 3 sierpnia 2008 r. (art. 305(1) k.c. i nast.). Od tego momentu właściciel może żądać ustanowienia służebności za wynagrodzeniem (art. 305(2) § 2 k.c.), a niezależnie od tego dochodzić wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu (art. 224 § 2 k.c., art. 225 k.c. w zw. z art. 230 k.c. i art. 352 k.c.).

W praktyce spór niemal zawsze rozbijał się o jedno: operator podnosił zarzut, że służebność już zasiedział — doliczając sobie dekady posiadania sprzed 2008 r.

Co mówią dane z 1,34 mln orzeczeń

W korpusie Lexedit Research znaleźliśmy 6 410 orzeczeń dotyczących służebności przesyłu, z czego 5 646 to orzeczenia sądów powszechnych i Sądu Najwyższego.

Widać wyraźnie trzy fazy:

1. Fala (2012–2017). Liczba publikowanych orzeczeń rośnie z 61 w 2012 r. do 419 w 2013 r. i 878 w szczytowym 2016 r. To pokłosie nowej instytucji z 2008 r., rozpędzającego się rynku kancelarii odszkodowawczych i — paradoksalnie — uchwał SN, które za chwilę tę falę wygaszą. (Część skoku 2012–2013 to także efekt uruchomienia masowej publikacji orzeczeń sądów powszechnych.)
2. Odpływ (2018–2024). Spadek do 132 orzeczeń w 2024 r. Gdy utrwaliła się linia dopuszczająca zasiedzenie za okres sprzed 2008 r., sprawy właścicieli stały się w większości nie do wygrania — i przestały trafiać do sądów.
3. Punkt zwrotny (2.12.2025). Wyrok TK P 10/16 podważa fundament tej linii. Lata 2025–2026 na wykresie są jeszcze niepełne (sądy publikują z opóźnieniem), ale kierunek pierwszych orzeczeń — i wyraźny wzrost roszczeń na etapie przedsądowym, o którym piszą media branżowe — sugerują, że krzywa zawróci.

Linia orzecznicza, która przez dekadę chroniła operatorów

Żeby zrozumieć, co przewrócił Trybunał, trzeba zobaczyć, jak ta konstrukcja powstawała — krok po kroku, w samym orzecznictwie:

• 2003 — III CZP 79/02: SN dopuszcza służebność gruntową na rzecz przedsiębiorstwa energetycznego. To pierwsza kotwica: skoro przedsiębiorstwo może mieć „zwykłą" służebność gruntową, może ją też zasiadywać.
• 2008 — „Przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu (art. 305[1] - 305[4] k.c.) dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa.” → III CZP 89/08 Uchwała zapada dwa miesiące po wejściu w życie nowych przepisów i otwiera operatorom drogę do zasiadywania „wstecz".
• 2011 — III CZP 10/11 (skład 7 sędziów): trwałe i widoczne urządzenie jako przesłanka zasiedzenia służebności z art. 292 k.c. — formalnie uchwała „drogowa", ale słupy i rurociągi spełniają ten warunek wzorcowo.
• 2013 — „Okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305[1] - 305[4] k.c. podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności.” → III CZP 18/13 To domknięcie konstrukcji: operator dolicza sobie posiadanie z lat 70. czy 80. i po 20–30 latach (art. 172 k.c. stosowany odpowiednio) zarzut zasiedzenia jest gotowy.
• 2014 — jedyny poważny hamulec: „Wykonywanie uprawnień w zakresie wynikającym z decyzji wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn.: Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.), stanowiącej tytuł prawny do ich wykonywania, nie prowadzi do nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu.” → III CZP 87/13 Jeżeli operator wszedł na grunt na podstawie decyzji administracyjnej, ma tytuł prawny — więc nie zasiaduje.

Konstytucyjność tej konstrukcji kwestionowano od lat. TK w 2014 r. umorzył pierwsze pytanie prawne w tej sprawie (P 28/13) — uznał wtedy, że po uchwale III CZP 87/13 linia orzecznicza nie jest już dostatecznie jednolita, by ją kontrolować. Pytanie Sądu Rejonowego w Grudziądzu, zarejestrowane jako P 10/16, czekało na rozstrzygnięcie dziewięć lat.

Wyrok TK P 10/16: co dokładnie orzekł Trybunał

2 grudnia 2025 r. Trybunał w pełnym składzie orzekł: „Art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm.), rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305¹-305⁴ ustawy – Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.” → P 10/16

To wyrok interpretacyjny: Trybunał nie uchylił przepisów, lecz zakwestionował ich utrwalone rozumienie. Sedno uzasadnienia: „Prawotwórcza wykładnia Sądu Najwyższego, wbrew zasadzie numerus clausus praw rzeczowych, doprowadziła do wprowadzenia do systemu prawa rzeczowego nowego rodzaju służebności gruntowej". Ograniczenie własności wymaga wyraźnego przepisu ustawy (art. 64 ust. 2 i 3 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP), a nie orzeczniczej kreacji — choćby funkcjonalnie najlepiej uzasadnionej.

Trybunał mocno zaakcentował pozycję właściciela: właściciel gruntu z urządzeniami przesyłowymi „zostaje ograniczony w wykonywaniu swojego prawa własności nie tylko wbrew swojej woli i bez wynagrodzenia, a także służebnością wykreowaną przez sąd, która nie znajduje oparcia w regulacji ustawowej". I dalej, o istocie pułapki zasiedzenia: właściciele „nie mogli mieć świadomości, że biegnie czas zasiedzenia na korzyść przedsiębiorców przesyłowych, ponieważ ówczesne przepisy kodeksu cywilnego nie regulowały instytucji służebności przesyłu".

Praktyczna konkluzja pada wprost w § 180 uzasadnienia: skoro przed 3 sierpnia 2008 r. nie było możliwe posiadanie służebności o treści przesyłowej, to niedopuszczalne było też jej zasiedzenie w tym czasie. Kolejne składy TK stosują już ten skutek szeroko — także do doliczania: „Rozstrzygnięcie to ma zastosowanie także do sytuacji, w której do czasu zasiedzenia służebności przesyłu posiadanej od wejścia w życie art. 305¹-305⁴ k.c. dolicza się czas posiadania «służebności gruntowej o treści służebności przesyłu».” → SK 106/22

Dla rzetelności: wyrok zapadł większością głosów, ze zdaniem odrębnym sędziego Wojciecha Sycha, który uważał, że postępowanie należało umorzyć — jego zdaniem kontrolowana była wykładnia, a nie norma, a sentencja wyszła poza zakres pytań (pomija wariant z decyzją administracyjną, rozstrzygnięty w III CZP 87/13). Ten spór o granice kontroli konstytucyjnej wykładni będzie wracał w sprawach sądowych.

Co się dzieje po wyroku — i gdzie jest gwiazdka

W naszym korpusie recepcja wyroku jest na razie widoczna głównie… w samym Trybunale: do lipca 2026 r. 23 kolejne postępowania ze skarg konstytucyjnych dotyczących zasiedzenia służebności zostały umorzone, bo P 10/16 rozstrzygnął już meritum. Orzeczenia sądów powszechnych z 2026 r. dopiero spływają do baz — dwa najgłośniejsze znamy z doniesień prasowych:

• V CA 1043/24 (SO Rzeszów, 17.03.2026): sąd oddalił zarzut zasiedzenia, powołał się na wyrok TK i ustanowił odpłatną służebność — ponad 180 tys. zł jednorazowego wynagrodzenia za linie elektroenergetyczne.
• IV CA 1322/25 (SO Warszawa-Praga, 11.02.2026): sąd zakwestionował nieodpłatne nabycie uprawnień służebnych sprzed 2008 r., z wykładnią prokonstytucyjną (art. 21 ust. 1 Konstytucji RP, art. 64 ust. 2 i 3 Konstytucji RP).

Teraz gwiazdka. Wyrok P 10/16 nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw — od 2024 r. kolejne orzeczenia TK nie są promulgowane w związku ze sporem o status Trybunału. Sam TK stoi na stanowisku, że jego wyroki wiążą od ogłoszenia na sali rozpraw. Ale zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP orzeczenie wchodzi w życie z dniem ogłoszenia — i NSA właśnie na tym zbudował rozstrzygnięcie w sprawie innego niepublikowanego wyroku TK: „Do czasu ogłoszenia wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie uzyskuje przymiotu skuteczności normatywnej w porządku prawnym.” → I OSK 1994/25 Skarga o wznowienie została odrzucona.

To ma bezpośrednie przełożenie na dwie kwestie:

1. Wznowienia zakończonych spraw (art. 401(1) k.p.c., art. 407 § 2 k.p.c. — trzy miesiące od wejścia wyroku TK w życie). Część pełnomocników liczyła termin od ogłoszenia na sali (upłynąłby 2 marca 2026 r.), część twierdzi, że bez publikacji termin w ogóle nie ruszył. Rozbieżność rozstrzygnie się w orzecznictwie.
2. Sprawy w toku. Tu sądy nie potrzebują formalnej derogacji — mogą (jak SO w Rzeszowie) po prostu podzielić argumentację konstytucyjną TK w ramach własnej wykładni. Dlatego w praktyce wyrok działa najsilniej właśnie w sprawach bieżących i nowych pozwach.

Wyrok nie zawiera też żadnej klauzuli o skutkach czasowych — Trybunał zasygnalizował jedynie, że uregulowanie stosunków sprzed 2008 r. to zadanie ustawodawcy. Ustawy na razie nie ma.

Ile można realnie uzyskać

Przeanalizowaliśmy wszystkie kwoty zasądzone w orzeczeniach z naszego zbioru (ok. 1,8 tys. wpisów kwotowych po odfiltrowaniu kosztów procesu). Obraz jest inny, niż sugerują prasowe nagłówki:

• Typowa sprawa to nie setki tysięcy. Mediana zasądzonego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu rosła z ok. 9 tys. zł (2013) do ok. 18–30 tys. zł w latach 2020–2022. Przy bezumownym korzystaniu mediana to zwykle kilka–kilkanaście tysięcy złotych — bo wynagrodzenie liczy się za rzeczywisty pas gruntu i maksymalnie za okres nieprzedawniony.
• Rekordy są realne, ale to ogon rozkładu. Największe zweryfikowane przez nas w tekstach orzeczeń kwoty: 3,18 mln zł wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntów pod siecią energetyczną (XVIII C 667/15, SO Poznań, na rzecz spółdzielni mieszkaniowej), 2,16 mln zł za ustanowienie służebności (I AGA 163/21, SA Lublin), 1,57 mln zł (II CA 587/16, SO Piotrków Trybunalski) i 1,11 mln zł, które stało się prawomocne po odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej operatora (III CSK 58/16). Już po wyroku TK: 642 tys. zł za gazociąg wysokiego ciśnienia (I NS 2/22, SR Świnoujście, kwiecień 2026).
• Ostrożnie z kwotami z wyroków SN i sądów apelacyjnych. Wiele najwyższych kwot pojawiających się w uzasadnieniach to kwoty zasądzone w niższej instancji, później uchylone albo obniżone. Prasowej kwoty „335 tys. zł od SN" nie udało nam się jednoznacznie przypisać do żadnej sprawy w korpusie; najbliższa prawomocna to 322 660 zł jednorazowego wynagrodzenia, utrzymane po odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej (IV CSK 271/17).

Reguły ustalania wynagrodzenia są za to ugruntowane od lat:

• Za ustanowienie służebności (art. 305(2) § 2 k.c.): „wynagrodzenie powinno być proporcjonalne do stopnia ingerencji w treść prawa własności, uwzględniać wartość nieruchomości i w takim kontekście mieć na względzie straty właściciela z uszczuplenia prawa własności” → II CSK 401/11. W praktyce liczą się: rodzaj i napięcie linii, szerokość pasa eksploatacyjnego, przeznaczenie gruntu i lokalne ceny.
• Wynagrodzenie jest jedno — jednorazowe albo okresowe, obejmuje cały uszczerbek łącznie z obniżeniem wartości nieruchomości: „Wynagrodzenie należy się właścicielowi nieruchomości obciążonej za samo ustanowienie służebności, ma zrekompensować ograniczenie w korzystaniu z niej, przy uwzględnieniu stopnia ingerencji w prawo własności, i jest niezależne od poniesienia szkody.” → IV CSK 56/12
• Za bezumowne korzystanie wynagrodzenie należy się niezależnie od szkody: „Uszczuplenie prawa własności przez wykonywanie służebności usprawiedliwia, co do zasady żądanie odpowiedniego ekwiwalentu.” → II CSK 444/09 Granicę wyznacza jednak III CZP 43/11: obniżenie wartości nieruchomości nie jest odrębnym roszczeniem odszkodowawczym.
• Strefa kontrolowana to nie automat: w sprawach gazociągów SN ograniczył zakres wynagrodzenia do rzeczywistego pasa służebności (III CZP 88/15).
• Przedawnienie: roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie przedawnia się na zasadach ogólnych art. 118 k.c. — 6 lat (10 lat dla okresów sprzed nowelizacji z 2018 r.), a dla przedsiębiorców 3 lata (III CZP 44/10, I CSK 423/14). Wynagrodzenia dochodzi się wstecz najwyżej za ten okres.

Doniesienia o pojedynczych rekordowych kwotach — jak 335 tys. zł z publikacji „Rzeczpospolitej" — warto więc czytać z tą ramą: wysokość zależy przede wszystkim od stopnia ingerencji i wartości gruntu, a nie od samego faktu wygranej.

Wnioski

1. Zarzut zasiedzenia przestał być pewniakiem. Po P 10/16 operator broniący się zasiedzeniem za okres sprzed 3.08.2008 r. gra przeciwko wyrokowi TK i pierwszym orzeczeniom sądów okręgowych. Sprawy, które przez dekadę były „nie do wygrania", wróciły do gry.
2. Najpewniejsza ścieżka to sprawy w toku i nowe wnioski, w których sąd stosuje argumentację konstytucyjną wprost. Wznowienia spraw zakończonych są obarczone sporem o publikację wyroku i bieg terminu z art. 407 § 2 k.p.c.
3. Operatorzy częściej proponują ugody — ale, jak odnotowuje prasa, oferty bywają istotnie niższe od wycen rzeczoznawców. Rama prawna wyceny (II CSK 401/11, IV CSK 56/12) daje właścicielowi konkretne argumenty negocjacyjne.
4. Wariant z decyzją administracyjną pozostaje osobną ścieżką — tam, gdzie operator ma decyzję wywłaszczeniową, nie chroni go zasiedzenie (III CZP 87/13), ale właściciela ogranicza tytuł prawny operatora.
5. Ustawodawca dostał sygnał — TK wprost wskazał, że stosunki sprzed 2008 r. może uregulować ustawa. Do tego czasu o wszystkim zdecyduje praktyka sądów powszechnych i SN.

Pytania otwarte

1. Jak SN odniesie się do wyroku TK wydanego w składzie i trybie, których status jest przedmiotem sporu — i czy sądy powszechne będą stosować P 10/16 wprost, czy przez „samodzielną" wykładnię prokonstytucyjną?
2. Czy w sprawach o wznowienie ukształtuje się linia liczenia terminu z art. 407 § 2 k.p.c. od ogłoszenia na sali rozpraw, czy od (przyszłej) publikacji?
3. Czy fala nowych spraw powtórzy skalę lat 2013–2017? Operatorzy spodziewają się wzrostu pod koniec 2026 r.
4. Czy ustawodawca podejmie sygnalizację TK i ureguluje stany sprzed 2008 r. systemowo (np. ryczałtowym wynagrodzeniem)?

Źródła

1. TK, wyrok z 2.12.2025 r., sygn. akt P 10/16 (OTK ZU A/2026, poz. 1, niepubl. w Dz.U.)
2. TK, postanowienie z 17.07.2014 r., sygn. akt P 28/13
3. TK, postanowienie, sygn. akt SK 106/22
4. SN, uchwała z 17.01.2003 r., sygn. akt III CZP 79/02
5. SN, uchwała z 7.10.2008 r., sygn. akt III CZP 89/08
6. SN, wyrok z 3.02.2010 r., sygn. akt II CSK 444/09
7. SN, uchwała z 16.09.2010 r., sygn. akt III CZP 44/10
8. SN, uchwała (7) z 9.08.2011 r., sygn. akt III CZP 10/11
9. SN, uchwała z 8.09.2011 r., sygn. akt III CZP 43/11
10. SN, postanowienie z 5.04.2012 r., sygn. akt II CSK 401/11
11. SN, postanowienie z 20.09.2012 r., sygn. akt IV CSK 56/12
12. SN, uchwała z 22.05.2013 r., sygn. akt III CZP 18/13
13. SN, uchwała (7) z 8.04.2014 r., sygn. akt III CZP 87/13
14. SN, wyrok z 17.04.2015 r., sygn. akt I CSK 423/14
15. SN, uchwała z 11.12.2015 r., sygn. akt III CZP 88/15
16. NSA, postanowienie z 25.02.2026 r., sygn. akt I OSK 1994/25
17. SO Rzeszów, V CA 1043/24 i SO Warszawa-Praga, IV CA 1322/25 — za: prawo.pl (orzeczenia w chwili publikacji niedostępne jeszcze w bazach)
18. Analiza własna: korpus Lexedit Research, 6 410 orzeczeń dot. służebności przesyłu (stan na 1.08.2026)