Krótka odpowiedź (TL;DR)
Sąd Najwyższy ugruntował linię orzeczniczą, według której klauzule przeliczeniowe w umowach kredytów indeksowanych i denominowanych do CHF, pozwalające bankowi na jednostronne ustalanie kursów walut, są niedozwolonymi postanowieniami umownymi w rozumieniu art. 385(1) k.c.. Ich wyeliminowanie prowadzi do nieważności całej umowy, ponieważ nie można zastąpić ich przepisami prawa dyspozytywnego ani zwyczajami — przesądza o tym wiążąca uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r. (III CZP 25/22).
1. Które klauzule w kredycie CHF uznaje się za niedozwolone?
Klauzule odesłania do tabeli kursowej banku — bez obiektywnych, weryfikowalnych kryteriów ustalania kursu kupna i sprzedaży CHF — są traktowane jako niedozwolone postanowienia umowne. SN podkreśla, że mechanizm ten pozostawia bankowi pełną swobodę decyzyjną, co rażąco narusza interesy konsumenta. W wyroku „mechanizm ustalania przez pozwany bank kursów waluty, który wskutek braku jednoznacznej treści, pozostawiał mu w tym względzie swobodę, stanowi niedozwolone postanowienie umowne" → II CSK 19/18. Podobnie w „mechanizm ustalania kursów waluty na podstawie tabel kursowych banku jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami, narusza rażąco interesy konsumenta i równowagę stron" → II CSKP 382/22.
2. Dlaczego klauzule przeliczeniowe określają główne świadczenie stron?
SN wielokrotnie potwierdził, że klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenie kredytobiorcy — a zatem podlegają rygorystycznej kontroli przejrzystości. W II CSKP 1483/22 SN potwierdził, że bank miał całkowitą swobodę ustalania kursu waluty służącego waloryzacji świadczeń stron. Skoro klauzula nie jest sformułowana w sposób jednoznaczny i zrozumiały, nie korzysta z wyłączenia z art. 385(1) § 1 zd. 2 k.c. W „klauzule przeliczeniowe Bank zastrzegł sobie jednostronne prawo do kształtowania kursu franka szwajcarskiego" → II CSKP 701/23 — a to oznacza, że konsument nie mógł samodzielnie obliczyć swojego świadczenia.
3. Czy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych umowa może przetrwać jako kredyt złotowy?
Nie. SN konsekwentnie odrzuca model „przekształcenia" umowy w kredyt złotowy z oprocentowaniem LIBOR. W „wyeliminowanie ryzyka kursowego jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze" → II CSKP 285/22. Uchwała III CZP 25/22 przesądza, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
4. Czy sąd może zastąpić abuzywną klauzulę kursem NBP lub przepisami dyspozytywnymi?
Nie — orzecznictwo TSUE i SN wyklucza taką możliwość. W „nie jest dopuszczalne zastąpienie przez Sądy meriti abuzywnych postanowień umownych innymi postanowieniami ani ogólnymi przepisami prawa" → II CSKP 1079/22. SN powołuje się przy tym na wyrok TSUE C-260/18 (Dziubak), zgodnie z którym dyrektywa 93/13 stoi na przeszkodzie wypełnianiu luk w umowie wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym. Potwierdza to „nie jest dopuszczalne zastosowanie przepisów o charakterze dyspozytywnym w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień abuzywnych" → II CSKP 489/23.
5. Kiedy ocenia się abuzywność — ex ante czy ex post?
Oceny abuzywności dokonuje się na moment zawarcia umowy, nie zaś na podstawie późniejszego przebiegu kursów. SN powołuje się przy tym na uchwałę III CZP 29/17, która przesądza, że relewantny jest stan z chwili zawarcia umowy. Brak jednoznaczności klauzul jest przy tym kluczowy — jak podkreśla „klauzule umowne dotyczące przeliczania CHF na złote polskie i odwrotnie zostały skonstruowane w sposób niejednoznaczny" → II CSKP 2066/22, co samo przez się uzasadnia uznanie ich za niedozwolone.
6. Skutki nieważności — rozliczenia stron
Nieważność umowy z powodu klauzul abuzywnych działa od początku (ex tunc). Podstawą rozliczeń są przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c.). W „przewidziane w umowie dokonywanie przeliczeń walutowych kursami jednostronnie ustalanymi przez bank wykracza poza granice swobody umów" → I CSK 972/24 — a bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania świadczeń wzajemnych. „niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte nieskutecznością na korzyść konsumenta" → II CSKP 460/23.
Źródła: III CZP 25/22 (SN, 25.04.2024); II CSK 19/18 (SN, 27.02.2019); II CSKP 285/22 (SN, 10.05.2022); II CSKP 382/22 (SN, 10.05.2022); II CSKP 1079/22 (SN, 13.04.2023); II CSKP 1483/22 (SN, 22.11.2024); II CSKP 701/23 (SN, 21.11.2023); II CSKP 489/23 (SN, 23.04.2025); II CSKP 2066/22 (SN, 19.09.2024); II CSKP 460/23 (SN, 16.05.2025); I CSK 972/24 (SN, 28.10.2025); art. 385(1) k.c., art. 58 § 1 k.c., art. 405 k.c.