Krótka odpowiedź (TL;DR)
Sąd Najwyższy konsekwentnie ogranicza dopuszczalność orzeczeń kasatoryjnych sądów drugiej instancji. Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania jest możliwe wyłącznie w razie stwierdzenia nieważności postępowania, nierozpoznania istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Na orzeczenie kasatoryjne przysługuje zażalenie do SN na podstawie art. 394¹ § 1¹ k.p.c., a nie skarga kasacyjna. SN wielokrotnie uchylał postanowienia kasatoryjne, gdy sąd odwoławczy zamiast uzupełnić postępowanie dowodowe i orzec reformatoryjnie — niepotrzebnie przekazywał sprawę do ponownego rozpoznania.
1. Kiedy sąd drugiej instancji może wydać orzeczenie kasatoryjne?
Sąd drugiej instancji powinien orzekać reformatoryjnie — to reguła. Orzeczenie kasatoryjne stanowi wyjątek dopuszczalny tylko w ściśle określonych przesłankach z art. 386 § 4 k.p.c.. Jak podkreślił SN: „Prowadzenie przez sąd drugiej instancji uzupełniającego postępowania dowodowego i orzekanie reformatoryjne powinno zatem stanowić regułę, albowiem przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania znacznie przedłuża czas trwania postępowania" → IV CZ 11/21. W tym samym duchu SN orzekł w „podstawowym sposobem rozstrzygnięcia powinno być orzeczenie reformatoryjne" → I CZ 96/16. Alternatywa rozłączna przesłanek z § 4 — nierozpoznanie istoty sprawy lub konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości — wskazuje na ich samodzielny charakter i wyraźne przeciwstawienie.
2. Czym jest „nierozpoznanie istoty sprawy"?
Pojęcie to jest interpretowane jednolicie w judykaturze. „do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy zaniechał on zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony" → IV CZ 173/12. Podobnie „o nierozpoznaniu istoty sprawy można mówić wówczas, gdy sąd nie odniósł się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania, albo merytorycznych zarzutów strony" → V CZ 13/18. Nie jest tożsame z niedokładnościami postępowania — „pojęcie nierozpoznania istoty sprawy jest rozumiane jednolicie" → I CZ 7/14 i nie obejmuje sytuacji, gdy sąd rozważył zarzuty, choć ocenił je odmiennie niż strona. Potwierdza to V CZ 34/14, gdzie SN oddalił zażalenie, uznając, że błędne przyjęcie materialnoprawnej przeszkody do uwzględnienia wniosku kwalifikuje się jako nierozpoznanie istoty sprawy.
3. Kiedy konieczność uzupełnienia dowodów nie uzasadnia orzeczenia kasatoryjnego?
Kluczowa zasada: nawet potrzeba znacznego uzupełnienia postępowania dowodowego nie stanowi podstawy orzeczenia kasatoryjnego. „Nawet potrzeba znacznego uzupełnienia postępowego dowodowego nie może stanowić podstawy wydania przez ten sąd orzeczenia kasatoryjnego" → IV CZ 11/21. Sąd drugiej instancji obowiązany jest na podstawie art. 382 k.p.c. uzupełnić postępowanie dowodowe w niezbędnym zakresie. „nawet potrzeba znacznego uzupełnienia postępowego dowodowego nie może stanowić podstawy do wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia kasatoryjnego" → V CZ 13/18. II UZ 61/16 potwierdza, że braki dowodowe mogły być uzupełnione w postępowaniu apelacyjnym, a nie wymagały uchylenia wyroku. Podstawą kasatoryjną jest wyłącznie konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, a nie w określonej kwestii.
4. Jaki środek zaskarżenia przysługuje od orzeczenia kasatoryjnego?
Od postanowienia sądu drugiej instancji uchylającego orzeczenie i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania przysługuje zażalenie do SN na podstawie art. 394¹ § 1¹ k.p.c., a nie skarga kasacyjna. „użycie w ustawie procesowej sformułowania postanowienie co do istoty sprawy wyłącza dopuszczalność wniesienia skargi kasacyjnej od postanowienia sądu drugiej instancji uchylającego zaskarżone postanowienie" → V CZ 29/17. Wniesienie skargi kasacyjnej zamiast zażalenia skutkuje jej odrzuceniem jako niedopuszczalnej.
5. Jaki jest zakres kognicji SN w postępowaniu zażaleniowym?
Kognicja SN jest ograniczona do oceny formalnych podstaw uchylenia — bez wkraczania w merytoryczne rozstrzygnięcie. „kognicja Sądu Najwyższego jako sądu zażaleniowego jest zredukowana wyłącznie do dokonania oceny, czy istniała formalna, procesowa podstawa do uchylenia zaskarżonego wyroku" → I CZ 168/12. „kognicja Sądu Najwyższego ogranicza się do skontrolowania, czy istotnie doszło do nierozpoznania istoty sprawy lub czy w realiach rozpoznawanej sprawy faktycznie istnieje konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości" → II CZ 89/17. Dopuszczenie dalszej kontroli oznaczałoby, że zażalenie stanowiłoby substytut skargi kasacyjnej.
6. Czy orzeczenie kasatoryjne może naruszać zakaz reformationis in peius?
Tak — SN wyraźnie stwierdził, że prawidłowo wydane orzeczenie kasatoryjne nie może naruszać zakazu reformationis in peius. „prawidłowo wydane orzeczenie kasatoryjne nie może naruszać zakazu reformationis in peius" → IV CZ 173/12. Dzieje się tak, gdy sąd drugiej instancji uchyla wyrok, wskazując sądowi pierwszej instancji, jak ma orzec, a rozstrzygnięcie to jest mniej korzystne dla apelującego niż orzeczenie sądu pierwszej instancji.