TL;DR: Skarga kasacyjna i skarga o niezgodność z prawem prawomocnego wyroku to dwa różne nadzwyczajne środki zaskarżenia. Skarga kasacyjna służy uchyleniu lub zmianie prawomocnego orzeczenia z powodu rażącego naruszenia prawa i jest uregulowana w k.p.k. oraz k.p.c. Skarga o niezgodność z prawem — uregulowana wyłącznie w k.p.c. — nie zmienia samego orzeczenia, lecz stwierdza jego niezgodność z prawem, co otwiera drogę do powództwa odszkodowawczego przeciwko Skarbowi Państwa. W postępowaniu karnym skarga o niezgodność z prawem w ogóle nie jest przewidziana.
1. Podstawa prawna i dostępność w różnych trybach
Skarga kasacyjna jest uregulowana zarówno w k.p.k. (art. 520–527), jak i w k.p.c. (art. 398(1)–398(14)). W postępowaniu karnym wnosi się ją od wyroku sądu II instancji, przy czym jej dopuszczalność jest ograniczona — kasację na korzyść można wnieść tylko od wyroku skazującego na bezwzględną karę pozbawienia wolności (art. 523 § 2 k.p.k.), a na niekorzyść — wyłącznie w razie uniewinnienia lub umorzenia (art. 523 § 3 k.p.k.). Jak podkreślił SN, kasacja wniesiona przez Prokuratora Okręgowego jest niedopuszczalna z mocy ustawy, ponieważ umorzenie postępowania nastąpiło z podstawy innej niż wskazana w art. 17 § 1 pkt 3 i 4 kpk „niedopuszczalna z mocy ustawy" → V KK 218/14.
Skarga o niezgodność z prawem jest natomiast uregulowana wyłącznie w k.p.c. (art. 424(1)–424(12)) i dotyczy prawomocnych wyroków sądu II instancji w postępowaniu cywilnym. SN wyraźnie stwierdził, że skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w ogóle nie jest znana ustawie karnej procesowej „skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w ogóle nie jest znana ustawie karnej procesowej" → II KZ 9/21.
2. Cel i charakter prawny — ochrona interesu publicznego vs. naprawienie szkody
Skarga kasacyjna służy przede wszystkim ochronie interesu publicznego — zapewnieniu jednolitości wykładni prawa. SN podkreślił, że skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem prawnym, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającej poza indywidualny interes skarżącego „skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem prawnym, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości" → II CSK 847/14. Podobnie w innym orzeczeniu SN wskazał, że zagadnienie prawne w skardze kasacyjnej musi mieć charakter abstrakcyjny, a nie kazuistyczny „sformułowano sześć kazuistycznych pytań, które nie stanowiły zagadnień prawnych" → V CSK 302/20.
Skarga o niezgodność z prawem ma zupełnie inny cel — nie zmienia orzeczenia, lecz stanowi podstawę do dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa. SN wyjaśnił, że skarga o stwierdzenie niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem nie służy zapobieganiu wyrządzenia szkody, lecz jest środkiem prawnym, który w razie jego uwzględnienia stanowi podstawę wystąpienia z powództwem przeciwko Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej orzeczeniem sądowym „skarga o stwierdzenie niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem nie służy zapobieganiu wyrządzenia szkody" → III CNP 32/08.
3. Przesłanki dopuszczalności — wymóg szkody i subsydiarność
Skarga kasacyjna nie wymaga wykazania szkody — wystarczy wykazanie rażącego naruszenia prawa lub nieważności postępowania. W postępowaniu cywilnym dodatkowo trzeba wykazać istotne zagadnienie prawne lub oczywistą zasadność skargi. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej, gdy powódka nie wykazała jej oczywistej zasadności „nie wykazała oczywistej zasadności skargi, rozumianej jako niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka bez konieczności pogłębionej analizy zaskarżonego orzeczenia" → II CSK 473/16.
Skarga o niezgodność z prawem ma natomiast rygorystyczne przesłanki: wymóg wskazania konkretnego przepisu niezgodnego z prawem, uprawdopodobnienie szkody oraz wykazanie niemożności wzruszenia orzeczenia innymi środkami. SN odrzucił skargę, gdy skarżąca nie uprawdopodobniła szkody, podkreślając, że nieuzyskanie przez stronę żądanej w postępowaniu sądowym ochrony prawnej nie zawsze bowiem będzie prowadzić do powstania uszczerbku majątkowego „nieuzyskanie przez stronę żądanej w postępowaniu sądowym ochrony prawnej nie zawsze będzie prowadzić do powstania uszczerbku majątkowego" → IV CNP 25/16. Również w innej sprawie SN odrzucił skargę z powodu braku wskazania przepisu niezgodnego z prawem, braku szkody i braku wykazania subsydiarności „Skarga nie posiadająca elementów konstrukcyjnych podlega odrzuceniu a limine" → IV CNP 63/11.
4. Zakres zarzutów — wyłączenie oceny dowodów
Oba środki wykluczają kwestionowanie ustaleń faktycznych i oceny dowodów. W skardze kasacyjnej (cywilnej) zarzut dotyczący oceny dowodów jest niedopuszczalny — SN odrzucił skargę, w której zarzuty dotyczyły wadliwego ustalenia stanu faktycznego „podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów" → III CSK 100/12. Podobnie w skardze o niezgodność z prawem — podstawą skargi nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów „podstawą skargi nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów" → IV CNP 117/11.
5. Wymogi formalne — profesjonalny pełnomocnik
Obie skargi muszą być sporządzone przez adwokata lub radcę prawnego. SN podkreślił, że skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku należy do pism procesowych obwarowanych szczególnymi wymogami i niezachowanie wymogu sporządzenia przez profesjonalnego pełnomocnika skutkuje odrzuceniem bez możliwości uzupełnienia braków „Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku należy do pism procesowych obwarowanych szczególnymi wymogami" → II CZ 89/08. W postępowaniu karnym kasacja również wymaga udziału obrońcy — adwokata.
6. Skutek orzeczenia — uchylenie vs. stwierdzenie niezgodności
Rozpoznanie skargi kasacyjnej może prowadzić do uchylenia lub zmiany zaskarżonego orzeczenia — SN może uchylić wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. Skarga o niezgodność z prawem nie uchyla wyroku — SN jedynie stwierdza, że orzeczenie jest niezgodne z prawem, co stanowi przesłankę do odrębnego powództwa odszkodowawczego przeciwko Skarbowi Państwa. To fundamentalna różnica: skarga kasacyjna modyfikuje stan prawny, skarga o niezgodność z prawem — jedynie tworzy podstawę roszczenia o naprawienie szkody.