Krótka odpowiedź (TL;DR)
Sądy administracyjne konsekwentnie orzekają, że wojewoda, który nie załatwia wniosku o zezwolenie na pobyt czasowy w ustawowym terminie, dopuszcza się bezczynności podlegającej sądowej kontroli. Kluczowy jest jednak wpływ specustawy ukraińskiej (art. 100d), która w okresie swojego obowiązywania wyłączała możliwość stwierdzenia bezczynności wobec wszystkich cudzoziemców. Po 30 czerwca 2024 r. ograniczenia te straciły proporcjonalność, a sądy wracają do standardowej kontroli terminowości organu.
1. Kiedy wojewoda pozostaje w bezczynności?
Bezczynność stwierdza się, gdy organ nie załatwił sprawy w terminie z art. 35 k.p.a. lub w terminie szczególnym z art. 112a u.o.c. (60 dni od ostatniego zdarzenia przewidzianego w ust. 2). WSA we Wrocławiu stwierdził bezczynność z rażącym naruszeniem prawa, gdy wojewoda przez kilkanaście miesięcy nie podejmował żadnych czynności: „organ pozostawał w sprawie bezczynny, naruszając w ten sposób zasady i terminy określone w art. 35, art. 36 oraz w art. 8 i art. 12 k.p.a." → II SAB/WR 1559/22. Podobnie WSA w Gliwicach zobowiązał wojewodę do załatwienia wniosku w terminie 60 dni, stwierdzając bezczynność bez rażącego naruszenia prawa — „stwierdza bezczynność organu bez rażącego naruszenia prawa" → II SAB/Gl 183/25. NSA potwierdził tę linię, oddalając skargę kasacyjną wojewody i utrzymując stwierdzenie bezczynności — II OSK 1587/25.
2. Specustawa ukraińska a wyłączenie skargi na bezczynność
Art. 100d specustawy ukraińskiej w okresie swojego obowiązywania wyłączał możliwość stwierdzenia bezczynności lub przewlekłości postępowania w sprawach zezwoleń na pobyt czasowy. NSA w wyroku „przepis art. 100d specustawy ukraińskiej stanowi rozwiązania generalne dotyczące wszystkich cudzoziemców – niezależnie od ich obywatelstwa" → II OSK 1994/24 podkreślił, że ograniczenie to dotyczyło każdego cudzoziemca w rozumieniu art. 3 pkt 2 u.o.c., a nie tylko obywateli Ukrainy. W konsekwencji skarga obywatela Uzbekistanu na bezczynność wojewody podlegała oddaleniu. NSA uchylił wyrok WSA, który błędnie uznał, że specustawa dotyczy wyłącznie uchodźców z Ukrainy.
3. Utrata proporcjonalności ograniczeń po 30 czerwca 2024 r.
Kluczowy zwrot w orzecznictwie NSA nastąpił w wyroku „Rozwiązania legislacyjne uwarunkowane nadzwyczajnymi okolicznościami mogą bowiem być uznane za proporcjonalne tylko wówczas, gdy trwają te okoliczności" → II OSK 2940/24. NSA uznał, że po 30 czerwca 2024 r. przedłużenie art. 100d specustawy ukraińskiej stanowiło oczywiste naruszenie zasady proporcjonalności oraz prawa do sądu z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Powołano zasadę cessante ratione legis, cessat lex ipsa — gdy ustaje przyczyna ustawy, traci moc sama ustawa. NSA uchylił wyrok WSA w części stwierdzającej bezczynność, ale z innego powodu: termin na załatwienie sprawy jeszcze nie upłynął po odmrożeniu postępowań.
4. Rażące naruszenie prawa — kiedy bezczynność jest szczególnie naganna?
Sądy rezerwują stwierdzenie rażącego naruszenia prawa dla skrajnych przypadków. WSA we Wrocławiu w sprawie „organ pozostawał w sprawie bezczynny, naruszając w ten sposób zasady i terminy określone w art. 35, art. 36 oraz w art. 8 i art. 12 k.p.a." → II SAB/WR 1559/22 przyznał 500 zł zadośćuczynienia, podkreślając, że wojewoda przez 3 miesiące, a potem aż do drugiej połowy sierpnia 2022 r. nie podejmował żadnych czynności, nie informował o terminach ani o legalności pobytu. Z kolei w sprawach II SAB/Gl 255/25 i II SAB/Gl 209/25 WSA w Gliwicach stwierdził bezczynność, ale bez rażącego naruszenia prawa — organ wprawdzie przekroczył termin, lecz podejmował działania zmierzające do załatwienia sprawy.
5. Skutki stwierdzenia bezczynności — zobowiązanie, umorzenie, zadośćuczynienie
Po stwierdzeniu bezczynności sąd może zobowiązać organ do załatwienia sprawy w określonym terminie (30–60 dni) na podstawie art. 149 § 1 pkt 1 p.p.s.a.. Jeśli organ wyda decyzję w toku postępowania, sąd umarza postępowanie w zakresie zobowiązania — „postępowanie sądowe w zakresie zobowiązania organu do wydania aktu zostało umorzone" → II SAB/Gl 209/25. Suma pieniężna z art. 149 § 2 p.p.s.a. jest środkiem dyscyplinująco-represyjnym, zastrzeżonym dla wyjątkowych przypadków — „przyznanie sumy pieniężnej winno być zastrzeżone jedynie do wyjątkowych przypadków, uzasadnionych szczególnie drastycznymi i zawinionymi uchybieniami" → II SAB/WR 1559/22. Grzywna nie jest obligatoryjna — sąd może od niej odstąpić, uwzględniając obciążenie organu i podejmowane starania o usprawnienie pracy.
6. Kiedy skarga na bezczynność jest oddalana?
Sądy oddalają skargę, gdy termin na załatwienie sprawy jeszcze nie upłynął lub gdy organ podejmuje czynności zmierzające do rozpoznania wniosku. WSA w Bydgoszczy oddalił skargę — II SAB/Bd 116/22. Podobnie WSA w Poznaniu — II SAB/Po 111/24 — oraz WSA w Opolu — II SAB/Op 6/22 — oddaliły skargi, gdy z akt wynikało, że wojewoda procedował zgodnie z przepisami i terminy nie zostały przekroczone. Kluczowe jest więc ustalenie, czy bieg terminu z art. 112a ust. 2 u.o.c. faktycznie się rozpoczął i czy upłynął bez załatwienia sprawy.