Krótka odpowiedź (TL;DR)
Trybunał Konstytucyjny wyrokiem K 7/15 z 30 października 2018 r. uznał współczynnik 1/30 do obliczania ekwiwalentu za niewykorzystany urlop policjanta za niekonstytucyjny, naruszający art. 66 ust. 2 konstytucja. NSA w ugruntowanej linii orzeczniczej potwierdza, że ekwiwalent należy przeliczyć według współczynnika 1/21, a przepisy przejściowe nie mogą ograniczać skutków wyroku TK – również wobec policjantów zwolnionych przed 6 listopada 2018 r.
1. Dlaczego współczynnik 1/30 był niekonstytucyjny?
Trybunał Konstytucyjny w wyroku K 7/15 stwierdził, że art. 115a ustawy o Policji w zakresie ustalania ekwiwalentu w wysokości 1/30 miesięcznego uposażenia jest niezgodny z art. 66 ust. 2 konstytucja w zw. z art. 31 ust. 3 konstytucja. TK wskazał, że „świadczeniem ekwiwalentnym za przepracowany dzień urlopu jest wynagrodzenie za jeden dzień roboczy" – współczynnik 1/30 zaniżał wartość świadczenia, ponieważ nie uwzględniał różnicy między dniami kalendarzowymi a roboczymi. Wcześniej, w sprawie „prawo do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy jest bezwarunkowe" → SK 48/13, TK orzekł, że prawo do ekwiwalentu nie może być uzależnione od przyczyny zwolnienia ze służby, co ukształtowało fundamentalną zasadę tej linii orzeczniczej.
2. Czy wyrok TK ma zastosowanie do policjantów zwolnionych przed jego publikacją?
Tak – NSA konsekwentnie potwierdza, że wyrok TK ma skutek retroaktywny. W sprawie „niekonstytucyjny przepis stracił moc obowiązującą i nie może być podstawą orzekania niezależnie od tego, czy rozstrzygnięcie dotyczy stanu faktycznego sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału" → III OSK 2172/22 NSA wyraźnie stwierdził, że derogowany przepis nie może stanowić podstawy orzekania wobec żadnego stanu faktycznego. Podobnie w „nie można przyjąć, aby art. 9 ust. 1 ustawy nowelizującej stanowił przeszkodę do stosowania art. 115a ustawy o Policji w brzmieniu obowiązującym od 1 października 2020 r. do stanów faktycznych zaistniałych przed tym dniem" → III OSK 6527/21 – sąd potwierdził prawo policjanta zwolnionego w 2012 r. do wyrównania ekwiwalentu.
3. Czy przepisy przejściowe mogą ograniczać skutki wyroku TK?
NSA kategorycznie odrzuca taką możliwość. W sprawie „Nie do zaakceptowania jest bowiem dokonana przez organy literalna wykładnia tych przepisów, która uniemożliwia zastosowanie zgodnych z Konstytucją RP zasad obliczania ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop" → III OSK 820/23 sąd wskazał, że literalna wykładnia organów prowadzi do wtórnej niekonstytucyjności. NSA podkreślił również, że „nie ma wątpliwości co do tego, że tego typu działanie narusza wyrażoną w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP zasadę powszechnej mocy obowiązującej wyroków Trybunału Konstytucyjnego" → III OSK 2752/22. W sprawie „organ musi zrekonstruować treść tego przepisu zgodnie z wyrokiem Trybunału" → III OSK 2816/21 NSA dodał, że nawet brak nowej ustawy nie zwalnia z obowiązku prokonstytucyjnej wykładni.
4. Jakie „zasady ustalania ekwiwalentu" mają zastosowanie?
Kluczowa jest wykładnia pojęcia „zasady ustalania ekwiwalentu" z art. 9 ust. 1 ustawy nowelizującej. NSA w „zasad ustalania ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy lub dodatkowy należy rozumieć jako normy prawne kształtujące in genere zakres publicznego prawa podmiotowego do urlopu" → III OSK 6090/21 wyjaśnił, że pojęcie to obejmuje normy kształtujące prawo do urlopu, a nie tylko sam współczynnik. W „prawo do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystane urlopy wypoczynkowe i dodatkowe powstaje w dniu zwolnienia funkcjonariusza ze służby w Policji, zaś prawo do urlopu w naturze przekształca się w jego pieniężny ekwiwalent" → III OSK 189/23 NSA doprecyzował, że prawo do ekwiwalentu powstaje w dacie zwolnienia, co ma istotne znaczenie dla ustalenia właściwego przelicznika.
5. Jaki współczynnik ostatecznie stosować?
Ustawa z 14 sierpnia 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach wprowadziła nowy współczynnik 1/21, który NSA uznaje za zgodny z wymogiem ekwiwalentności. W sprawie „nie można modyfikować momentu ani skutku czasowego derogacji trybunalskiej" → III OSK 2127/22 NSA potwierdził, że współczynnik 1/21 ma zastosowanie również do policjantów zwolnionych przed 6 listopada 2018 r., ponieważ niekonstytucyjny współczynnik 1/30 został wyeliminowany z obrotu prawnego. Analogicznie w „świadczeniem ekwiwalentnym za przepracowany dzień urlopu jest wynagrodzenie za jeden dzień roboczy" → III OSK 1452/22 sąd potwierdził, że nowy współczynnik zapewnia rzeczywistą ekwiwalentność świadczenia.
Źródła: K 7/15 (TK, 30.10.2018); SK 48/13 (TK, 15.04.2014); III OSK 2172/22 (NSA, 11.06.2024); III OSK 6527/21 (NSA, 5.06.2025); III OSK 820/23 (NSA, 25.06.2024); III OSK 2752/22 (NSA, 13.06.2024); III OSK 2816/21 (NSA, 28.02.2023); III OSK 6090/21 (NSA, 19.12.2023); III OSK 189/23 (NSA, 7.06.2024); III OSK 2127/22 (NSA, 28.05.2024); III OSK 1452/22 (NSA, 9.04.2024); art. 115a ustawy o Policji; art. 66 ust. 2 konstytucja; art. 31 ust. 3 konstytucja; art. 190 ust. 1 konstytucja.
Uwaga: art. 115a ustawy o Policji nie jest zindeksowany w bazie przepisów narzędzia – powołanie opiera się na treści orzeczeń, w których przepis ten był przedmiotem kontroli konstytucyjnej i wykładni.