Krótka odpowiedź (TL;DR)
Aby nabyć prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach, ubezpieczony musi łącznie spełnić przesłanki określone w art. 184 u.e.r.f.u.s.: osiągnąć wiek emerytalny, wykazać co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, posiadać wymagany ogólny staż oraz rozwiązać stosunek pracy. Sądy konsekwentnie stosują ścisłą wykładnię wykazów prac — praca musi być wymieniona w załączniku do rozporządzenia RM z 7.02.1983 r., a nazwa stanowiska nie zastępuje rzeczywistego charakteru wykonywanych czynności.
1. Wymóg stałego i pełnoetatowego wykonywania pracy
Kluczowym i najczęściej spornym warunkiem jest stałe wykonywanie pracy w szczególnych warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy. SN jednoznacznie stwierdził, że „okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w tym rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy" → II UKN 598/00. Nawet wykonywanie pracy szkodliwej przez ok. 70% czasu, a pozostałe 30% w biurze, dyskwalifikuje zaliczenie tego okresu do stażu w szczególnych warunkach. Podobnie w sprawie montera instalacji sanitarnych, który znaczną część roku pracował wewnątrz budynków („biały montaż"), SA i SN uznały, że „praca w szczególnych warunkach powinna być wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy i nie jest dopuszczalne uwzględnienie innej, równocześnie wykonywanej w ramach dobowej miary czasu pracy, która nie oddziaływała szkodliwie na organizm pracownika" → III UK 82/14.
2. Zamknięty charakter wykazu prac — nazwa stanowiska nie wystarczy
Wykaz A i B do rozporządzenia z 1983 r. ma charakter zamknięty. SN wielokrotnie podkreślał, że decyduje rzeczywisty charakter pracy, a nie nazwa stanowiska. W sprawie mechanika chłodnictwa SN orzekł, że „Nie jest pracą w warunkach szczególnych praca na stanowisku na którym każda z wykonywanych czynności przypisana jest innej pozycji wykazu-załącznika do rozporządzenia" → I UK 549/12. Nie można „sklejać" różnych pozycji wykazu — praca musi w całości odpowiadać jednemu punktowi działu. Z kolei w sprawie nawijacza i izolowacza w przedsiębiorstwie remontowym energetyki SN potwierdził, że „nie można swobodnie czy wręcz dowolnie, z naruszeniem postanowień rozporządzenia, wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały one przypisane w tym akcie prawnym" → I UK 239/12 — kwalifikacja ma charakter stanowiskowo-branżowy.
3. Praca traktorzysty w rolnictwie — nie jest pracą w transporcie
Jedna z najczęstszych kategorii sporów dotyczy traktorzystów w rolnictwie. SN w powiększonym składzie (uchwała III UZP 3/19) i w kolejnych wyrokach konsekwentnie orzeka, że praca traktorzysty wykonującego prace polowe i gospodarskie nie jest pracą w szczególnych warunkach w dziale VIII „Transport". „Praca, która nie jest w nim wymieniona nie jest pracą w szczególnych warunkach uprawniającą do wcześniejszej emerytury" → III UK 459/18. Wyjątek istnieje tylko wtedy, gdy traktorzysta wykonywałby wyłącznie prace transportowe. SN w sprawie I UK 178/18 dodatkowo wyjaśnił, że „Pracy traktorzysty w rolnictwie wykonywanej w okresie obowiązywania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. (...) nie uważa się za okres zatrudnienia w szczególnych warunkach" → I UK 178/18 — § 19 ust. 2 rozporządzenia z 1983 r. chroni tylko prace nadal zaliczane do I kategorii w rozporządzeniu z 1979 r.
4. Łączne spełnienie przesłanek i rozwiązanie stosunku pracy
Wszystkie przesłanki art. 184 muszą być spełnione kumulatywnie. SA we Wrocławiu w sprawie III AUA 907/12 podkreślił, że niespełnienie warunku rozwiązania stosunku pracy wyłącza możliwość przyznania emerytury, a brak tej przesłanki czyni bezprzedmiotowym badanie pozostałych warunków. SA w Łodzi w sprawie III AUA 596/13 doprecyzował, że prawo do emerytury powstaje dopiero z dniem kumulatywnego spełnienia wszystkich przesłanek, w tym rozwiązania stosunku pracy — a nie z daty złożenia wniosku (art. 100 ust. 1 u.e.r.f.u.s.).
5. Dowodzenie pracy w szczególnych warunkach
Brak zaświadczenia pracodawcy nie zamyka drogi do udowodnienia charakteru pracy. SN już w 1998 r. orzekł, że „Praca w szczególnych warunkach (...) może być udowodniona wszystkimi dostępnymi środkami dowodowymi, w tym opinią biegłego" → II UKN 357/98. Jednocześnie SN w sprawie III UK 82/14 przypomniał, że „Wykazy resortowe i zakładowe nie stanowią samodzielnej podstawy zaliczenia spornego rodzaju zatrudnienia do prac w szczególnych warunkach" → III UK 82/14 — mają jedynie charakter pomocniczy przy wykładni rozporządzenia.
6. Emerytura pomostowa — bez wymogu minimalnego stażu po 2008 r.
W kontekście emerytury pomostowej SN w składzie 7 sędziów podjął przełomową uchwałę, stwierdzając, że „Nabycie prawa do emerytury pomostowej nie jest uzależnione od wykonywania, po dniu 31 grudnia 2008 r., pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przez okres przynajmniej jednego miesiąca" → III UZP 2/22. Ustawa o emeryturach pomostowych nie określa minimalnego okresu pracy po tej dacie, a zrezygnowano z wymogu „stałości" wykonywania pracy, który funkcjonował w poprzednich regulacjach.
Źródła: II UKN 598/00 (SN, 21.11.2001), III UK 82/14 (SN, 22.01.2015), I UK 549/12 (SN, 26.03.2013), I UK 239/12 (SN, 19.11.2012), III UK 459/18 (SN, 16.07.2020), I UK 178/18 (SN, 12.09.2019), III AUA 907/12 (SA Wrocław, 20.09.2012), III AUA 596/13 (SA Łódź, 05.02.2014), II UKN 357/98 (SN, 08.12.1998), III UZP 2/22 (SN, 18.05.2022), III AUA 456/17 (SA Białystok, 13.12.2017); art. 184 u.e.r.f.u.s., art. 32 u.e.r.f.u.s., art. 100 u.e.r.f.u.s..