Krótka odpowiedź (TL;DR)
Polski Fundusz Rozwoju regularnie przegrywa sprawy o zwrot subwencji z Tarczy Finansowej. Sądy oddalają powództwa PFR m.in. z powodu niejasnych kryteriów programu, braku dowodów na nieprawdziwe oświadczenia, naruszenia zasady zaufania do państwa oraz nadużycia prawa (art. 5 k.c.). Kluczowe argumenty obronne przedsiębiorców to: działanie w dobrej wierze, wygaśnięcie umowy po rozliczeniu subwencji oraz ogólnikowy charakter rekomendacji CBA.
1. Ciężar dowodu spoczywa na PFR – brak udowodnienia nieprawdziwych oświadczeń
PFR jako powód musi udowodnić, że przedsiębiorca złożył nieprawdziwe oświadczenia i że to skutkowało nienależnym przyznaniem subwencji. Sądy konsekwentnie oddalają powództwa, gdy PFR nie sprosta temu ciężarowi. W sprawie „Powód nie wykazał swojego roszczenia" → XXVI GC 1023/24 Sąd Okręgowy w Warszawie podkreślił, że „To na stronie powodowej spoczywał w tej mierze ciężar dowodu jako na stronie wywodzącej z tego faktu korzystne skutki prawne" → XXVI GC 1023/24. Analogicznie w sprawie „Powód nie wykazał i nie udowodnił występowania stanu powiązania w rozumieniu umów zawartych przez strony" → XXV C 454/24 – PFR nie udowodnił powiązań kapitałowych dyskwalifikujących spółkę z programu.
2. Niejasne definicje w programie – ryzyko obciąża PFR jako autora wzorca
Wielu beneficjentów broniło się argumentem, że pojęcia użyte w umowach i regulaminach nie były zdefiniowane w dacie składania wniosku. W sprawie „pojęcie obrotów gospodarczych (przychodów ze sprzedaży) nie było zdefiniowane" → XX GC 325/24 sąd uznał, że „ryzyko wątpliwości wynikających z niejasnych postanowień winien ponieść powód, jako strona która zredagowała umowę" → XX GC 325/24. Podobnie w sprawie XXVI GC 299/24 sąd wskazał, że PFR publikował niejasne i zmienne informacje o kryteriach, co wprowadziło beneficjentów w błąd, a „takie zachowanie powódki, w ocenie Sądu nie zasługuje na ochronę" → XXVI GC 299/24.
3. Zasada zaufania do państwa i nadużycie prawa (art. 5 k.c.)
Najsilniejszą linię obronną stanowi zarzut nadużycia prawa z art. 5 k.c.. W sprawie komornika sądowego „Państwo nie może zastawiać pułapek legislacyjnych na obywatela, który w zaufaniu do państwa podjął określone decyzje" → I C 774/23. Sąd uznał, że „Oczekiwanie od pozwanego, że zwróci uzyskane środki pieniężne, które już zostały przeznaczone m.in. na wypłaty pensji pracowników, jest zachowaniem ewidentnie sprzecznym z zasadami współżycia społecznego" → I C 774/23. W sprawie XXVI GC 691/24 PFR najpierw zwolnił przedsiębiorcę z części długu (art. 508 k.c.), a potem zażądał zwrotu całości – sąd uznał to za nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 k.c. i naruszenie zasady lojalności kontraktowej. Podobnie w „W umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu" → III C 172/23 – sąd zastosował wykładnię celowościową art. 65 k.c..
4. Rekomendacja CBA nie wystarczy do żądania zwrotu subwencji
PFR często opiera roszczenia na negatywnej rekomendacji CBA. Sądy jednak wymagają konkretnych dowodów. W sprawie „rekomendacja CBA nie stanowi samoistnie wystarczającej podstawy do żądania zwrotu subwencji" → XXVI GC 41/25. Sąd podkreślił, że PFR wydał decyzję o zwrocie z rażącym naruszeniem terminów regulaminowych i bez przeprowadzenia własnego postępowania wyjaśniającego (XXVI GC 41/25). W sprawie XXVI GC 338/25 sąd zasądził zwrot tylko połowy subwencji, uznając klauzulę regulaminu pozwalającą na arbitralne żądanie zwrotu za nieważną z uwagi na „sprzeczność z zasadą swobody umów wyrażoną w art. 353(1) k.c." → XXVI GC 338/25.
5. Wygaśnięcie umowy po rozliczeniu – PFR traci uprawnienie do weryfikacji
Kluczowy argument: gdy przedsiębiorca rozliczył subwencję i umowa wygasła, PFR nie może już żądać zwrotu. W sprawie XXVI GC 640/24 sąd uznał, że „przyznanie powodowi prawa kontroli oświadczeń nieskrępowanego czasem, pomimo treści § 3 ust. 6 umowy subwencji, wygaśnięcia umowy i późniejsza negatywna dla beneficjentów weryfikacja ich wniosków, pomimo zaniedbania takiego obowiązku przez powoda przez okres ponad 3 lat jest nieuprawniona, narusza zasady pewności prawa, zaufania obywatela do państwa" → XXVI GC 640/24. Podobnie w XXVI GC 691/24 decyzja PFR o zwolnieniu z części długu była wiążąca jako zwolnienie z długu w rozumieniu art. 508 k.c..
6. PFR jako pozwany – odszkodowanie za bezprawne odmówienie subwencji
W sprawie XVI GC 1514/21 to PFR był pozwanym. Spółka dochodziła odszkodowania za bezpodstawne odmówienie przyznania subwencji z powodu rzekomych zaległości ZUS, mimo posiadania układu ratalnego. Sąd zasądził 144 000 zł odszkodowania, stwierdzając, że „rozłożenie płatności na raty lub jej odroczenie nie jest uznawane za zaległość" → XVI GC 1514/21 oraz że „PFR, załatwiając sprawy z wniosków o udzielenie subwencji finansowej, działa w znaczeniu funkcjonalnym jako organ administracji publicznej" → XVI GC 1514/21.
Źródła:
- XXVI GC 1023/24 (SO Warszawa, 21.05.2025)
- XXVI GC 640/24 (SO Warszawa, 04.03.2025)
- XX GC 325/24 (SO Warszawa, 04.04.2025)
- XXVI GC 691/24 (SO Warszawa, 07.07.2025)
- III C 172/23 (SO Warszawa, 24.10.2023)
- I C 774/23 (SO Warszawa, 23.02.2024)
- XXV C 454/24 (SO Warszawa, 27.05.2024)
- III C 1417/22 (SO Warszawa, 27.10.2023)
- XXVI GC 299/24 (SO Warszawa, 26.05.2025)
- XXVI GC 41/25 (SO Warszawa, 26.06.2025)
- XXVI GC 338/25 (SO Warszawa, 14.11.2025)
- XVI GC 1514/21 (SO Warszawa, 17.05.2022)