# Rozwód gdy jeden z małżonków mieszka za granicą — właściwość polskiego sądu

*Data publikacji: 2026-05-21 · obszar prawa: rodzinne · Wersja HTML: https://lexedit.ai/odpowiedzi/rozwod-malzonek-za-granica-wlasciwosc*

**TL;DR:** Polski sąd jest właściwy do orzekania o rozwodzie nawet wtedy, gdy jeden z małżonków mieszka za granicą. Kluczowy jest [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41), który w kaskadzie wskazuje: ostatnie wspólne miejsce zamieszkania → miejsce zamieszkania pozwanego → miejsce zamieszkania powoda. Gdy żadna ze stron nie mieszka w Polsce, właściwość miejscową oznacza Sąd Najwyższy w trybie [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45), a jurysdykcję krajową ustala się na podstawie przepisów o jurysdykcji krajowej w sprawach małżeńskich.

---

## 1. Kiedy polski sąd jest właściwy miejscowo w sprawie rozwodowej?

[art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) ustala wyłączną właściwość miejscową w sprawach ze stosunku małżeństwa w trzech krokach. Najpierw właściwy jest sąd okręgu ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków — ale tylko w Polsce, jeżeli choć jedno z nich tam nadal mieszka. Z braku tej podstawy właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a gdy i tej podstawy nie ma — sąd miejsca zamieszkania powoda. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że przepisy k.p.c. o właściwości dotyczą **sądów polskich**, a nie sądów zagranicznych. Jak wskazał SN w postanowieniu „Przepisy kodeksu postępowania cywilnego dotyczące właściwości sądu traktują o sądzie właściwym w Polsce" ([V CO 61/21](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-61-21/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-zagranica-267934)), ostatnie wspólne miejsce zamieszkania w Wielkiej Brytanii nie wyznacza właściwości sądu polskiego. Podobnie w „z braku podstawy związanej z ostatnim miejscem zamieszkania małżonków wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma (...) właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda" ([I CO 64/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-co-64-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-365543)), SN potwierdził, że powód mieszkający w Polsce wystarcza do ustalenia właściwości sądu polskiego.

## 2. Tymczasowy pobyt za granicą a miejsce zamieszkania

Istotne jest rozróżnienie między czasowym pobytem za granicą a zmianą miejsca zamieszkania. Miejsce zamieszkania wyznacza [art. 25 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-25) — centrum spraw życiowych osoby, a nie adres czasowego pobytu. W „Okoliczność, że uczestnik czasowo przebywa za granicą, wykonując zawód kierowcy w Norwegii, nie oznacza zmiany miejsca zamieszkania, to bowiem wyznacza zasada określona w art. 25 k.c." ([V CO 54/17](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-54-17/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-pobyt-za-granica-2210565)), SN oddalił wniosek o oznaczenie sądu, bo strona nadal miała miejsce zamieszkania w Polsce. Analogicznie w [III CO 602/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-602-23/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-342588) SN uznał wniosek za przedwczesny, gdy powódka podała jedynie pobyt zarobkowy w Niemczech, nie sprecyzowała jednak, czy nastąpiła zmiana miejsca zamieszkania.

## 3. Oznaczenie sądu przez Sąd Najwyższy ([art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45))

Gdy obie strony mieszkają poza Polską i nie da się ustalić właściwości z [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41), Sąd Okręgowy występuje do SN o oznaczenie sądu właściwego na podstawie [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45). SN podkreśla, że ten tryb ma charakter subsydiarny. Jak wyjaśnił w „oznaczenie, w trybie art. 45 k.p.c., sądu właściwego do rozpoznania powództwa, będzie uzasadnione dopiero w razie jednoznacznego stwierdzenia, że żadna ze stron nie ma miejsca zamieszkania na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej" ([III CO 59/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-59-25/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-245593)), dopiero brak jakiejkolwiek podstawy z art. 41 otwiera drogę do art. 45. W [III CO 109/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-109-25/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-zagranica-428795) SN oznaczył Sąd Okręgowy w Legnicy, bo obie strony mieszkały w Norwegii, dodając, że „oznaczenie sądu właściwego nie przesądza o istnieniu jurysdykcji, a oceną jej istnienia powinien zająć się sąd właściwy" ([III CO 109/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-109-25/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-zagranica-428795)).

## 4. Jurysdykcja krajowa — kiedy polski sąd w ogóle może rozpoznać sprawę?

Odrębnie od właściwości miejscowej należy zbadać jurysdykcję krajową. Artykuł 1103¹ k.p.c. (sprawy małżeńskie) wymienia cztery przesłanki: ostatnie wspólne miejsce zamieszkania/zwykłego pobytu w RP (jeśli jedno nadal tam przebywa), roczny pobyt powoda w RP przed wszczęciem postępowania, obywatelstwo polskie powoda z sześciomiesięcznym pobytem w RP, albo obywatelstwo polskie obojga małżonków. W [IV CO 174/20](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-174-20/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-373232) SN odmówił oznaczenia sądu, gdy pozwana powróciła do Polski, co uaktywniło przesłankę z [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) — „odpadnięcia przesłanki braku miejsca zamieszkania lub pobytu jednej ze stron na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i wobec zaistnienia przesłanki ogólnej z art. 41 k.p.c." ([IV CO 174/20](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-174-20/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-373232)). W [V CO 203/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-203-19/zawieszenie-postepowania-rozwod-pytanie-prawne-tk-298816) SN zawiesił postępowanie, kierując pytanie prawne do TK o zgodność [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) z Konstytucją, podnosząc kwestię braku kryteriów oznaczenia sądu.

## 5. Rozporządzenie Bruksela II bis a jurysdykcja w sprawach małżeńskich

Gdy sprawa ma związek z państwem członkowskim UE, jurysdykcję ustala rozporządzenie Bruksela II bis (nr 2201/2003). TSUE w „powód musi udowodnić, że uzyskał zwykły pobyt w państwie członkowskim sądu od co najmniej sześciu miesięcy bezpośrednio przed wniesieniem pozwu" ([C-462/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/c-462-22/jurysdykcja-rozwodowa-zwykly-pobyt-powoda-3119690)) rygorystycznie zinterpretował wymóg zwykłego pobytu, wykluczając, by sam pobyt de facto wystarczał. W [IV CSK 77/06](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-csk-77-06/uznanie-wyroku-rozwodowego-jurysdykcja-krajowa-780348) SN potwierdził, że „Określenie „sąd polski" w rozumieniu tego przepisu oznacza, że istnieje jurysdykcja krajowa sądów polskich do rozstrzygnięcia danej sprawy, niezależnie od tego, czy konkretny sąd polski (...) jest właściwy rzeczowo bądź miejscowo" ([IV CSK 77/06](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-csk-77-06/uznanie-wyroku-rozwodowego-jurysdykcja-krajowa-780348)) — wszczęcie postępowania przed polskim sądem, nawet niewłaściwym miejscowo, wyklucza uznanie zagranicznego wyroku rozwodowego.

## 6. Adres do doręczeń ≠ miejsce zamieszkania

Częstym błędem w pozwach jest podanie adresu do doręczeń za granicą zamiast miejsca zamieszkania. W „Na podstawie wskazania adresu do doręczeń nie ma podstaw do oznaczenia sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, konieczne jest bowiem wykazanie, że nie zachodzą przesłanki wskazane w art. 41 k.p.c." ([III CO 694/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-694-23/zwrot-akt-sprawy-rozwodowej-brak-wlasciwosci-miejscowej-2148873)), SN zwrócił akta, bo z akt nie wynikało, czy strony faktycznie zmieniły miejsce zamieszkania. Podobnie w [II CO 274/20](https://lexedit.ai/orzeczenia/ii-co-274-20/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-266443) SN odmówił oznaczenia, gdy nie zebrano dowodów na brak miejsca zamieszkania stron w Polsce.

---

**Źródła:**
- III CO 59/25 (SN, 7.2.2025)
- I CO 64/19 (SN, 2.8.2019)
- V CO 61/21 (SN, 30.3.2021)
- V CO 54/17 (SN, 31.3.2017)
- III CO 109/25 (SN, 26.2.2025)
- IV CO 174/20 (SN, 28.8.2020)
- V CO 203/19 (SN, 7.11.2019)
- III CO 694/23 (SN, 8.11.2023)
- II CO 274/20 (SN, 26.4.2021)
- III CO 602/23 (SN, 22.9.2023)
- IV CSK 77/06 (SN, 5.7.2006)
- C-462/22 (TSUE, 6.7.2023)

## Źródła (orzeczenia)

- [V CO 61/21](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-61-21/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-zagranica-267934) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2021-03-30
  > „lski. Przepisy kodeksu postępowania cywilnego dotyczące właściwości sądu traktują o sądzie właściwym w"
- [I CO 64/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-co-64-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-365543) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-08-02
  > „z braku podstawy związanej z ostatnim miejscem zamieszkania małżonków wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma (jak w rozpatrywanym wypadku, ponieważ pozwana mieszka w Wielkiej Brytanii, chodzi zaś o właściwość sądu polskiego), właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda"
- [V CO 54/17](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-54-17/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-pobyt-za-granica-2210565) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2017-03-31
  > „Okoliczność, że uczestnik czasowo przebywa za granicą, wykonując zawód kierowcy w Norwegii, nie oznacza zmiany miejsca zamieszkania, to bowiem wyznacza zasada określona w art. 25 k.c."
- [III CO 602/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-602-23/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-342588) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2023-09-22
- [III CO 59/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-59-25/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-245593) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2025-02-07
  > „oznaczenie, w trybie art. 45 k.p.c., sądu właściwego do rozpoznania powództwa, będzie uzasadnione dopiero w razie jednoznacznego stwierdzenia, że żadna ze stron nie ma miejsca zamieszkania na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej i nie jest możliwe ustalenie właściwości miejscowej sądu na podstawie art. 41 k.p.c. (postanowienia SN z 26 stycznia 2022 r., III CO 125/22, i z 11 stycznia 2024 r., III CO 1098/23). Wbrew ocenie Sądu Okręgowego w rozpoznawanej sprawie nie ma potrzeby oznaczenia sądu właściwego. Już z treści uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego wynika, że powódka zamieszkuje w W. Adres powódki na terenie Rzeczpospolitej Polskiej"
- [III CO 109/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-109-25/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-zagranica-428795) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2025-02-26
  > „oznaczenie sądu właściwego nie przesądza o istnieniu jurysdykcji, a oceną jej istnienia powinien zająć się sąd właściwy"
- [IV CO 174/20](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-174-20/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-373232) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2020-08-28
  > „odpadnięcia przesłanki braku miejsca zamieszkania lub pobytu jednej ze stron na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i wobec zaistnienia przesłanki ogólnej z art. 41 k.p.c."
- [V CO 203/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-203-19/zawieszenie-postepowania-rozwod-pytanie-prawne-tk-298816) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-11-07
- [C-462/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/c-462-22/jurysdykcja-rozwodowa-zwykly-pobyt-powoda-3119690) — Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej — wyrok z 2023-07-06
  > „powód musi wykazać posiadanie zwykłego pobytu w państwie członkowskim sądu od co najmniej sześciu miesięcy bezpośrednio przed wniesieniem pozwu"
- [IV CSK 77/06](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-csk-77-06/uznanie-wyroku-rozwodowego-jurysdykcja-krajowa-780348) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2006-07-05
  > „Określenie „sąd polski" w rozumieniu tego przepisu oznacza, że istnieje jurysdykcja krajowa sądów polskich do rozstrzygnięcia danej sprawy, niezależnie od tego, czy konkretny sąd polski (...) jest właściwy rzeczowo bądź miejscowo"
- [III CO 694/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-694-23/zwrot-akt-sprawy-rozwodowej-brak-wlasciwosci-miejscowej-2148873) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2023-11-08
  > „Na podstawie wskazania adresu do doręczeń nie ma podstaw do oznaczenia sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, konieczne jest bowiem wykazanie, że nie zachodzą przesłanki wskazane w art. 41 k.p.c."
- [II CO 274/20](https://lexedit.ai/orzeczenia/ii-co-274-20/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-266443) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2021-04-26

## Przepisy

- [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) — Kodeks postępowania cywilnego
- [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) — Kodeks postępowania cywilnego
- [art. 25 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-25) — Kodeks cywilny

---

**Lexedit** — agent AI do researchu prawnego po polskim prawie: 1,4 mln orzeczeń (SN, NSA, WSA, sądy apelacyjne), 100 tys. aktów prawnych z wersjami historycznymi. Każde cytowanie w memo jest klikalne i weryfikowane względem treści źródła. Wypróbuj: https://lexedit.ai/research

Więcej odpowiedzi: https://lexedit.ai/odpowiedzi · Indeks dla agentów AI: https://lexedit.ai/llms.txt