TL;DR: Polski sąd jest właściwy do orzekania o rozwodzie nawet wtedy, gdy jeden z małżonków mieszka za granicą. Kluczowy jest art. 41 k.p.c., który w kaskadzie wskazuje: ostatnie wspólne miejsce zamieszkania → miejsce zamieszkania pozwanego → miejsce zamieszkania powoda. Gdy żadna ze stron nie mieszka w Polsce, właściwość miejscową oznacza Sąd Najwyższy w trybie art. 45 k.p.c., a jurysdykcję krajową ustala się na podstawie przepisów o jurysdykcji krajowej w sprawach małżeńskich.
1. Kiedy polski sąd jest właściwy miejscowo w sprawie rozwodowej?
art. 41 k.p.c. ustala wyłączną właściwość miejscową w sprawach ze stosunku małżeństwa w trzech krokach. Najpierw właściwy jest sąd okręgu ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków — ale tylko w Polsce, jeżeli choć jedno z nich tam nadal mieszka. Z braku tej podstawy właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a gdy i tej podstawy nie ma — sąd miejsca zamieszkania powoda. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że przepisy k.p.c. o właściwości dotyczą sądów polskich, a nie sądów zagranicznych. Jak wskazał SN w postanowieniu „Przepisy kodeksu postępowania cywilnego dotyczące właściwości sądu traktują o sądzie właściwym w Polsce" → V CO 61/21, ostatnie wspólne miejsce zamieszkania w Wielkiej Brytanii nie wyznacza właściwości sądu polskiego. Podobnie w „z braku podstawy związanej z ostatnim miejscem zamieszkania małżonków wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma (...) właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda" → I CO 64/19, SN potwierdził, że powód mieszkający w Polsce wystarcza do ustalenia właściwości sądu polskiego.
2. Tymczasowy pobyt za granicą a miejsce zamieszkania
Istotne jest rozróżnienie między czasowym pobytem za granicą a zmianą miejsca zamieszkania. Miejsce zamieszkania wyznacza art. 25 k.c. — centrum spraw życiowych osoby, a nie adres czasowego pobytu. W „Okoliczność, że uczestnik czasowo przebywa za granicą, wykonując zawód kierowcy w Norwegii, nie oznacza zmiany miejsca zamieszkania, to bowiem wyznacza zasada określona w art. 25 k.c." → V CO 54/17, SN oddalił wniosek o oznaczenie sądu, bo strona nadal miała miejsce zamieszkania w Polsce. Analogicznie w III CO 602/23 SN uznał wniosek za przedwczesny, gdy powódka podała jedynie pobyt zarobkowy w Niemczech, nie sprecyzowała jednak, czy nastąpiła zmiana miejsca zamieszkania.
3. Oznaczenie sądu przez Sąd Najwyższy (art. 45 k.p.c.)
Gdy obie strony mieszkają poza Polską i nie da się ustalić właściwości z art. 41 k.p.c., Sąd Okręgowy występuje do SN o oznaczenie sądu właściwego na podstawie art. 45 k.p.c.. SN podkreśla, że ten tryb ma charakter subsydiarny. Jak wyjaśnił w „oznaczenie, w trybie art. 45 k.p.c., sądu właściwego do rozpoznania powództwa, będzie uzasadnione dopiero w razie jednoznacznego stwierdzenia, że żadna ze stron nie ma miejsca zamieszkania na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej" → III CO 59/25, dopiero brak jakiejkolwiek podstawy z art. 41 otwiera drogę do art. 45. W III CO 109/25 SN oznaczył Sąd Okręgowy w Legnicy, bo obie strony mieszkały w Norwegii, dodając, że „oznaczenie sądu właściwego nie przesądza o istnieniu jurysdykcji, a oceną jej istnienia powinien zająć się sąd właściwy" → III CO 109/25.
4. Jurysdykcja krajowa — kiedy polski sąd w ogóle może rozpoznać sprawę?
Odrębnie od właściwości miejscowej należy zbadać jurysdykcję krajową. Artykuł 1103¹ k.p.c. (sprawy małżeńskie) wymienia cztery przesłanki: ostatnie wspólne miejsce zamieszkania/zwykłego pobytu w RP (jeśli jedno nadal tam przebywa), roczny pobyt powoda w RP przed wszczęciem postępowania, obywatelstwo polskie powoda z sześciomiesięcznym pobytem w RP, albo obywatelstwo polskie obojga małżonków. W IV CO 174/20 SN odmówił oznaczenia sądu, gdy pozwana powróciła do Polski, co uaktywniło przesłankę z art. 41 k.p.c. — „odpadnięcia przesłanki braku miejsca zamieszkania lub pobytu jednej ze stron na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i wobec zaistnienia przesłanki ogólnej z art. 41 k.p.c." → IV CO 174/20. W V CO 203/19 SN zawiesił postępowanie, kierując pytanie prawne do TK o zgodność art. 45 k.p.c. z Konstytucją, podnosząc kwestię braku kryteriów oznaczenia sądu.
5. Rozporządzenie Bruksela II bis a jurysdykcja w sprawach małżeńskich
Gdy sprawa ma związek z państwem członkowskim UE, jurysdykcję ustala rozporządzenie Bruksela II bis (nr 2201/2003). TSUE w „powód musi udowodnić, że uzyskał zwykły pobyt w państwie członkowskim sądu od co najmniej sześciu miesięcy bezpośrednio przed wniesieniem pozwu" → C-462/22 rygorystycznie zinterpretował wymóg zwykłego pobytu, wykluczając, by sam pobyt de facto wystarczał. W IV CSK 77/06 SN potwierdził, że „Określenie „sąd polski" w rozumieniu tego przepisu oznacza, że istnieje jurysdykcja krajowa sądów polskich do rozstrzygnięcia danej sprawy, niezależnie od tego, czy konkretny sąd polski (...) jest właściwy rzeczowo bądź miejscowo" → IV CSK 77/06 — wszczęcie postępowania przed polskim sądem, nawet niewłaściwym miejscowo, wyklucza uznanie zagranicznego wyroku rozwodowego.
6. Adres do doręczeń ≠ miejsce zamieszkania
Częstym błędem w pozwach jest podanie adresu do doręczeń za granicą zamiast miejsca zamieszkania. W „Na podstawie wskazania adresu do doręczeń nie ma podstaw do oznaczenia sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, konieczne jest bowiem wykazanie, że nie zachodzą przesłanki wskazane w art. 41 k.p.c." → III CO 694/23, SN zwrócił akta, bo z akt nie wynikało, czy strony faktycznie zmieniły miejsce zamieszkania. Podobnie w II CO 274/20 SN odmówił oznaczenia, gdy nie zebrano dowodów na brak miejsca zamieszkania stron w Polsce.
Źródła:
- III CO 59/25 (SN, 7.2.2025)
- I CO 64/19 (SN, 2.8.2019)
- V CO 61/21 (SN, 30.3.2021)
- V CO 54/17 (SN, 31.3.2017)
- III CO 109/25 (SN, 26.2.2025)
- IV CO 174/20 (SN, 28.8.2020)
- V CO 203/19 (SN, 7.11.2019)
- III CO 694/23 (SN, 8.11.2023)
- II CO 274/20 (SN, 26.4.2021)
- III CO 602/23 (SN, 22.9.2023)
- IV CSK 77/06 (SN, 5.7.2006)
- C-462/22 (TSUE, 6.7.2023)