Krótka odpowiedź (TL;DR)
Wartość celna towaru to wartość transakcyjna, czyli cena faktycznie zapłacona lub należna — pomniejszona o wszelkie upusty i rabaty, nawet jeśli zostały one udzielone po dacie zgłoszenia celnego, pod warunkiem że wynikały z umowy wiążącej strony przed importem. Linia orzecznicza NSA i WSA jest w tej kwestii spójna i ugruntowana: importer ma obowiązek ujawnić umowy przewidujące upusty, a ich nieujawnienie stanowi podstawę do uznania zgłoszenia celnego za nieprawidłowe.
1. Czy upust udzielony po zgłoszeniu celnym wpływa na wartość celną?
Tak — to kluczowa teza całej linii orzeczniczej. NSA wielokrotnie orzekał, że moment realizacji upustu (wystawienie noty kredytowej, potrącenie) nie jest rozstrzygający. Decyduje to, czy upust wynikał z umowy obowiązującej w dacie zgłoszenia celnego i czy faktycznie obniżył cenę zapłaconą lub należną. Jak stwierdził NSA: „upust był obligatoryjny i nie miał charakteru ex post" → I GSK 774/05. Podobnie w wyroku „Cena jest wprawdzie elementem istotnym umowy sprzedaży, ale nie oznacza to, że musi być ostatecznie ustalona w chwili zawarcia umowy i nie może być przez strony później skonkretyzowana lub zmieniona" → I GSK 52/06. Potwierdził to również wyrok „wartość celna towaru to jego wartość transakcyjna, a więc cena faktycznie zapłacona lub należna, nawet jeśli jej ostateczne ustalenie nastąpiło po dniu zgłoszenia celnego" → I GSK 896/05.
2. Obowiązek ujawnienia umów o upustach w zgłoszeniu celnym
Importer ma obowiązek dołączyć do zgłoszenia celnego wszelkie dokumenty mające wpływ na wartość celną — w tym umowy dystrybucyjne przewidujące upusty. Nieujawnienie takich umów stanowi podstawę do uznania zgłoszenia za nieprawidłowe na podstawie art. 64 § 2 i art. 65 § 4 Kodeksu celnego. W wyroku „upust ten kształtował cenę leków i ostateczną wartość transakcyjną niezależnie od faktu, że jej wysokość wyliczona została już po dokonaniu zgłoszenia celnego" → I GSK 1127/05. NSA podkreślił też, że umowa dystrybucyjna, choć nie jest typową umową kupna-sprzedaży, zawiera postanowienia istotne dla ustalenia ceny transakcyjnej — „skarżąca zobowiązana była do ujawnienia tej umowy jako mającej znaczenie dla ustalenia wartości celnej" → I GSK 2367/06.
3. Charakter upustu — obligatoryjny czy fakultatywny?
Sądy rozróżniają upusty obligatoryjne (automatycznie wynikające z umowy po spełnieniu warunków) od fakultatywnych (uzależnionych od uznania eksportera). W sprawie „udzielony upust nie był obwarowany żadnymi warunkami i od momentu podpisania umowy jego wielkość była znana" → I GSK 774/05 — NSA uznał go za obligatoryjny. Podobnie WSA w wyroku „rabaty przewidziane umową sprzedaży rabat był czynnikiem kształtującym wartość transakcyjną towaru w wysokości pomniejszonej o rabat" → V SA/Wa 3789/04. Nawet warunkowe upusty (uzależnione np. od terminowej płatności czy progów zakupowych) są uwzględniane, jeśli warunki te faktycznie zostały spełnione.
4. Rabat czy prowizja? — konieczne wyjaśnienie charakteru świadczenia
Nie każda pozycja „discount" na fakturze to rabat obniżający wartość celną. Jeśli świadczenie ma charakter prowizji za usługi (np. składowanie w składzie celnym), nie wpływa na wartość celną. WSA w Warszawie uchylił decyzję organu celnego, stwierdzając: „organ celny błędnie uznał, że adnotacja w fakturze handlowej przesądza o jej charakterze w postaci rabatu" → V SA 428/03. Sąd wskazał, że organ ma obowiązek wyczerpującego wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym zbadania umów i przepływów finansowych, zanim uzna sporną pozycję za rabat.
5. Prawo wspólnotowe a okres przedakcesyjny
Wielu importerów powoływało się na opinię 15.1 Technicznego Komitetu Ustalania Wartości Celnej WCO oraz na wykładnię prawa wspólnotowego. NSA konsekwentnie odrzucał te argumenty dla zdarzeń sprzed 1 maja 2004 r.: „obowiązek stosowania przez polskie organy zasad interpretacji wynikających z dorobku wspólnotowego powstanie z chwilą przystąpienia Polski do Unii Europejskiej" → I GSK 3164/05. Tezę tę potwierdził też wyrok „nie może być uznany za zasadny zarzut skargi kasacyjnej odnośnie braku związku udzielonego upustu z wartością transakcyjną ze względu na moment jego udzielenia" → I GSK 272/07.
6. Prawo celne a prawo cywilne — prymat regulacji celnej
Sądy podkreślają, że prawo celne stanowi odrębną regulację systemową, która ma pierwszeństwo przed prawem cywilnym w kwestiach wartości celnej. WSA w Krakowie stwierdził: III SA/Kr 302/04. Argumenty oparte na cywilnoprawnej kwalifikacji umowy nie są rozstrzygające, gdy ustalana jest wartość celna. Podobnie GSK 311/04.
Źródła: I GSK 774/05 (NSA, 21.09.2005), I GSK 52/06 (NSA, 22.11.2006), I GSK 896/05 (NSA, 26.10.2005), I GSK 1127/05 (NSA, 30.11.2005), I GSK 2367/06 (NSA, 20.09.2007), I GSK 3164/05 (NSA, 28.09.2006), I GSK 272/07 (NSA, 21.11.2007), GSK 311/04 (NSA, 28.07.2004), III SA/Kr 302/04 (WSA Kraków, 26.09.2006), V SA 428/03 (WSA Warszawa, 26.08.2004), V SA/Wa 3789/04 (WSA Warszawa, 01.09.2005); przepisy: art. 23 § 1 i § 9, art. 64 § 2, art. 65 § 4, art. 85 § 1 Kodeksu celnego.