Krótka odpowiedź (TL;DR)
Sąd udzieli zabezpieczenia powództwa CHF, gdy kredytobiorca uprawdopodobni roszczenie (potencjalną nieważność umowy z powodu klauzul abuzywnych) oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia — czyli wykaże, że brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie przyszłego orzeczenia. Kluczowe znaczenie ma fakt, czy powodowie już spłacili kwotę przewyższającą kapitał kredytu oraz czy wniosek dotyczy roszczenia niepieniężnego (ustalenie nieważności), co pozwala na zastosowanie art. 755 § 1 k.p.c.. Samo powołanie się na ryzyko niewypłacalności banku jest z reguły niewystarczające.
Jakie przesłanki musi spełnić frankowicz, aby uzyskać zabezpieczenie?
Zgodnie z art. 730 k.p.c. zabezpieczenie może żądać każda strona, jeżeli uprawdopodobni roszczenie oraz interes prawny w jego udzieleniu. Obie przesłanki muszą wystąpić łącznie. Uprawdopodobnienie — w odróżnieniu od udowodnienia — wymaga jedynie wykazania, że prima facie istnieje znaczna szansa istnienia roszczenia. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie XXV C 1039/20 podkreślił, że wymóg uprawdopodobnienia nie oznacza dowiedzenia roszczenia w pełnym zakresie. Z kolei Sąd Rejonowy w Kętrzynie w sprawie I C 455/23 potwierdził, że postępowanie zabezpieczające ma charakter pomocniczy i nie przesądza o merytorycznym rozstrzygnięciu.
Kiedy sąd uzna interes prawny za uprawdopodobniony?
Interes prawny istnieje, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie orzeczenia albo osiągnięcie celu postępowania (art. 730 k.p.c.). W sprawach CHF sądy coraz częściej uznają, że celem powództwa o ustalenie nieważności jest definitywne zakończenie sporu — a dalsze spełnianie świadczeń z nieważnej umowy prowadzi do bezpodstawnego wzbogacenia banku. W sprawie XXV C 1039/20 sąd wskazał, że ustalenie nieważności rozstrzyga o braku obowiązku spłaty kolejnych rat. Podobnie w I C 455/23 sąd zabezpieczył roszczenie, podkreślając, że suma wpłat powodów przewyższyła udzielony kapitał kredytu o ponad 29 000 zł. W sprawie I C 600/20 sąd wstrzymał spłaty rat, uznając, że powodowie uprawdopodobnili, że sumarycznie spłacili tytułem rat kwotę większą niż wysokość kapitału kredytu wypłaconego przez bank, a dalsze obciążanie ich świadczeniami z nieważnej umowy jest niecelowe.
Dlaczego argument o niewypłacalności banku zazwyczaj nie działa?
Wielu kredytobiorców powołuje się na pogarszającą się kondycję banku, straty, decyzje KNF czy ryzyko upadłości. Orzecznictwo konsekwentnie oddala ten argument jako hipotetyczny. W sprawie III C 1264/19 sąd wskazał, że ryzyko niewypłacalności banku ma charakter jedynie potencjalny i hipotetyczny, podkreślając gwarancje BFG i stabilność sektora bankowego. Identyczne stanowisko zajął Sąd Okręgowy w Warszawie w III C 823/20 oraz w III C 1078/18, gdzie sąd ocenił, że obawy o niewypłacalność pozostają wyłącznie w sferze domysłów powodów. Sądy podkreślają, że kwota indywidualnego roszczenia jest nieznaczna w stosunku do środków banków, a depozyty są gwarantowane przez BFG.
Jaki sposób zabezpieczenia jest dopuszczalny w sprawach CHF?
Kluczowe jest rozróżnienie między roszczeniem pieniężnym a niepieniężnym. Dla roszczeń pieniężnych obowiązuje zamknięty katalog z art. 747 k.p.c. — wstrzymanie spłat rat nie mieści się w tym katalogu. Natomiast dla roszczeń niepieniężnych (o ustalenie nieważności) art. 755 § 1 k.p.c. pozwala sądowi unormować prawa i obowiązki stron na czas trwania postępowania. W sprawie XXV C 2124/17 sąd oddalił wniosek, ponieważ powód żądał zabezpieczenia roszczenia pieniężnego w sposób właściwy tylko dla niepieniężnego. Z kolei w XXV C 3226/20 sąd udzielił zabezpieczenia roszczenia o ustalenie, wstrzymując spłaty i zakazując wypowiedzenia umowy. Podobnie w „postępowanie zabezpieczające jest procesową formą tymczasowej ochrony prawnej i spełnia pomocniczą rolę w stosunku do postępowania rozpoznawczego" → I C 1231/21 sąd wstrzymał spłaty i zakazał przekazywania danych do rejestrów, oddalając wniosek o zakaz wypowiedzenia umowy jako zbędny przy nieważności. W sprawie „uprawdopodobnili roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia" → I.C 480/20 Sąd Okręgowy w Suwałkach udzielił pełnego zabezpieczenia — wstrzymania spłat i zakazu wypowiedzenia.
Co z zakazem wypowiedzenia umowy i zakazem zgłaszania do BIK?
Sądy różnicują te żądania. Zakaz wypowiedzenia umowy bywa uznawany za zbędny — skoro umowa jest nieważna, nie ma czego wypowiadać. W I C 600/20 sąd wstrzymał spłaty, ale oddalił wniosek o zakaz wypowiedzenia jako niekonsekwentny z tezą o nieważności. W sprawie I C 455/23 sąd oddalił wniosek o zakaz przekazywania informacji do biur informacji gospodarczej, uznając, że nie ma on wpływu na wykonanie przyszłego orzeczenia. Z kolei w XXV C 3226/20 sąd zakazał bankowi dokonywania wpisów o zadłużeniu w rejestrach, co stanowi szerszą ochronę kredytobiorcy. Przy wyborze sposobu zabezpieczenia sąd musi uwzględnić zasadę proporcjonalności — uprawnionemu zapewnić należytą ochronę, a obowiązanego nie obciążać ponad potrzebę.
Źródła: III C 1264/19 (SO Warszawa, 26.10.2019), III C 823/20 (SO Warszawa, 24.04.2020), III C 1078/18 (SO Warszawa, 15.04.2020), XXV C 2124/17 (SO Warszawa, 3.10.2019), XXV C 1039/20 (SR, 17.04.2020), XXV C 3226/20 (SO Warszawa, 30.09.2020), I C 1231/21 (SO Warszawa, 12.03.2021), I C 600/20 (SO, 25.11.2022), I.C 480/20 (SO Suwałki, 28.01.2021), I C 455/23 (SR Kętrzyn, 2.08.2024), III C 1816/19 (SO Warszawa, 31.12.2019); przepisy: art. 730 k.p.c., art. 747 k.p.c., art. 755 k.p.c., art. 58 k.c., art. 385(1) k.c.