TL;DR
Zgodnie z art. 21 p.u., dłużnik ma 30 dni od dnia wystąpienia podstawy do ogłoszenia upadłości na złożenie wniosku. Podstawą jest niewypłacalność — utrata zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 11 ust. 1 p.u.). Termin liczy się obiektywnie, od chwili powstania niewypłacalności, a nie od subiektywnej świadomości dłużnika. Przekroczenie terminu rodzi odpowiedzialność odszkodowawczą (art. 21 ust. 3 p.u.) oraz — w sferze podatkowej — solidarną odpowiedzialność członka zarządu za zaległości spółki (art. 116 § 1 o.p.).
1. Od kiedy biegnie termin 30 dni?
Termin z art. 21 ust. 1 p.u. rozpoczyna bieg od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, czyli od momentu niewypłacalności. NSA wielokrotnie podkreślał, że „stan niewypłacalności ma charakter obiektywny" — powstaje z chwilą nieuregulowania drugiego z kolei wymagalnego zobowiązania, niezależnie od przyczyny. W wyroku „Stan niewypłacalności, związany z niewykonywaniem wymagalnych zobowiązań pieniężnych powstaje, z chwilą nieuregulowania w terminie określonym ustawą lub umową drugiego z kolei zobowiązania" → III FSK 4211/21 NSA potwierdził, że spółka stała się niewypłacalna z końcem stycznia 2014 r., a wniosek złożony w 2016 r. był rażąco spóźniony. Podobnie w „zaistniała przesłanka do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki, a w konsekwencji w ciągu 30 dni powinien zostać złożony wniosek" → III FSK 833/24 — NSA uznał, że spółka niewypłacalna od sierpnia 2017 r. powinna była złożyć wniosek do końca września 2017 r., a nie w październiku 2018 r.
2. Domniemanie niewypłacalności po 3 miesiącach opóźnienia
art. 11 ust. 1a p.u. wprowadza domniemanie niewypłacalności, gdy opóźnienie w wykonaniu zobowiązań przekracza trzy miesiące. To kluczowy punkt odniesienia dla organów podatkowych ustalających „właściwy czas" z art. 116 § 1 o.p.. W „W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że wymienione w art. 11 ust. 1-2 p.u. przesłanki do zgłoszenia wniosku o upadłość mają charakter alternatywny i równorzędny" → III FSK 696/25 NSA potwierdził, że obie przesłanki (ust. 1 i ust. 2) mają samodzielny charakter. Z kolei w „Nie ma znaczenia, z jakiego powodu dłużnik nie wypełnia swoich wymagalnych zobowiązań, jaki jest okres tego opóźnienia, ani też jaka jest wysokość długu w porównaniu do stanu jego aktywów" → III FSK 1573/23 NSA wyraźnie stwierdził, że przyczyna niewypłacalności jest irrelewantna.
3. Decyzja ratalna a początek biegu terminu
Wydanie i częściowe wykonanie decyzji ratalnej przesuwa moment powstania niewypłacalności — a tym samym początek biegu terminu z art. 21 ust. 1 p.u.. W wyroku „data wygaśnięcia decyzji ratalnej powinna zostać przyjęta jako data w której spółka utraciła zdolność wykonywania ww. zobowiązania" → III FSK 423/24 NSA oddalił skargę kasacyjną organu, podzielając stanowisko WSA, że termin na wniosek o upadłość biegnie od wygaśnięcia decyzji ratalnej, a nie od pierwotnego terminu płatności podatku. Wniosek złożony w styczniu 2019 r. nie był spóźniony, bo decyzja ratalna wygasła dopiero w marcu 2019 r.
4. Oddalenie wniosku o upadłość ≠ złożenie po terminie
Postanowienie sądu o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości z powodu braku majątku na koszty postępowania nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że wniosek złożono po terminie. W „Oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości z tego względu, że majątek spółki nie wystarczał na zaspokojenie nawet kosztów postępowania upadłościowego, nie musi być jednak równoznaczne z tezą, że wniosek o ogłoszenie upadłości nie został zgłoszony we właściwym czasie" → III FSK 895/24 NSA uchylił wyrok WSA i decyzję organu, wskazując, że organy podatkowe nie rzetelnie ustaliły terminu niewypłacalności. Podobnie w „zobowiązanie podatkowe powstające z mocy prawa staje się wymagalne w momencie określonym w art. 47 § 3 o.p." → III FSK 3824/21 — NSA podkreślił, że wymagalność zobowiązania podatkowego nie zależy od wydania decyzji określającej jego wysokość.
5. Sankcje za niezłożenie wniosku w terminie
Niezłożenie wniosku w terminie z art. 21 ust. 1 p.u. pociąga za sobą odpowiedzialność odszkodowawczą z art. 21 ust. 3 p.u. — osoby obowiązane do złożenia wniosku ponoszą odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wierzycielom, chyba że nie ponoszą winy. W orzecznictwie SN ugruntowany jest pogląd, że termin ten ma charakter prekluzyjny. W „nie ma powodu ani możliwości, by termin do wystąpienia z wnioskiem o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej liczyć od innej chwili niż dzień powstania po stronie dłużnika podstawy upadłości" → III CZP 23/11 SN potwierdził, że termin na wniosek o zakaz działalności biegnie od dnia powstania obowiązku złożenia wniosku o upadłość. Z kolei w „Termin ten nie może rozpocząć biegu przed wejściem w życie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze" → III CZP 13/06 SN dodał ważne zastrzeżenie o zakazie retroaktywności przepisów przejściowych. W „Po jego złożeniu roczny termin z art. 377 p.u.n. biegnie od daty zakończenia - w różny sposób - postępowania upadłościowego" → III CSK 297/08 SN wyjaśnił dwutorowość liczenia terminu — jeśli wniosek o upadłość został złożony, termin na zakaz działalności biegnie od zakończenia postępowania, a nie od obowiązku złożenia wniosku.
6. Ustalenie „właściwego czasu" w postępowaniu podatkowym
W sprawach o odpowiedzialność członków zarządu za zaległości podatkowe spółki kluczowa jest ocena, czy wniosek o upadłość złożono „we właściwym czasie" (art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p.). NSA konsekwentnie orzeka, że jest to okoliczność faktyczna wymagająca rzetelnego postępowania dowodowego. W „Ustalenie czasu właściwego na zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości [...] jest przesłanką określoną w przepisie prawa podatkowego [...] Jest to okoliczność faktyczna, która powinna być ustalona w toku postępowania dowodowego" → III FSK 895/24 NSA uchylił decyzję organu właśnie z powodu braku rzetelnej oceny terminu niewypłacalności. To orzeczenie jest przestrogą dla organów — nie można mechanicznie przyjmować najwcześniejszej możliwej daty niewypłacalności bez analizy konkretnego stanu faktycznego.
Źródła: III FSK 4211/21 (NSA, 20.02.2024); III FSK 833/24 (NSA, 28.01.2026); III FSK 696/25 (NSA, 6.11.2025); III FSK 1573/23 (NSA, 5.03.2025); III FSK 423/24 (NSA, 8.07.2025); III FSK 895/24 (NSA, 23.10.2025); III FSK 3824/21 (NSA, 12.04.2024); III CZP 23/11 (SN, 20.05.2011); III CZP 13/06 (SN, 22.03.2006); III CSK 297/08 (SN, 5.03.2009); art. 21 p.u.; art. 11 ust. 1 p.u.; art. 11 ust. 1a p.u.; art. 116 § 1 o.p.