Co stanowi „rażące naruszenie prawa" uzasadniające kasację karną?
TL;DR: Rażące naruszenie prawa w postępowaniu kasacyjnym to takie uchybienie, które jest oczywiste, niewymagające głębszej analizy i może mieć istotny wpływ na treść orzeczenia. Zgodnie z art. 523 § 1 k.p.k. kasację można wnieść tylko z powodu uchybień z art. 439 § 1 k.p.k. lub „innego rażącego naruszenia prawa" — przy czym na skarżącym ciąży ciężar wykazania zarówno rażącego charakteru naruszenia, jak i jego istotnego wpływu na wynik sprawy.
1. Dwie kategorie podstaw kasacyjnych: bezwzględne przesłanki odwoławcze i „inne rażące naruszenie"
art. 523 § 1 k.p.k. wymienia dwie przesłanki: uchybienia z art. 439 § 1 k.p.k. (bezwzględne przyczyny odwoławcze, np. nienależyte obsadzenie sądu, brak obrońcy obowiązkowego) oraz „inne rażące naruszenie prawa". SN konsekwentnie podkreśla, że tylko stwierdzenie jednej z tych dwóch kategorii może stanowić podstawę uwzględnienia kasacji. Jak wskazał SN w postanowieniu „Sąd Najwyższy rozpoznający kasację nie jest sądem kolejnej instancji, który ponownie przeprowadza kontrolę odwoławczą orzeczenia wydanego przez sąd pierwszej instancji" → I KK 122/20. Dodatkowo „obraza prawa materialnego (error iuris) polega na jego wadliwym zastosowaniu (lub niezastosowaniu) w orzeczeniu, które jest oparte na trafnych i niekwestionowanych ustaleniach faktycznych" → IV KK 409/14.
2. Rażąca obraza prawa procesowego (art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.)
Najczęstszą podstawą kasacji jest rażąca obraza przepisów postępowania. SN wielokrotnie uchylał wyroki na tej podstawie — m.in. w sprawach III KK 490/23, I KK 113/24 i III KK 429/24, w których stwierdzono rażącą obrazę przepisów postępowania karnego jako bezwzględną przyczynę odwoławczą. W sprawie III KK 189/24 SN uchylił wyroki obu instancji z powodu rażącej obrazy procedury. Z kolei w IV KK 154/12 SN wskazał, że skierowanie sprawy na posiedzenie i warunkowe umorzenie mimo wątpliwości co do okoliczności czynu stanowi rażące naruszenie art. 339 k.p.k. i art. 341 § 2 k.p.k..
3. Rażące naruszenie prawa materialnego
Rażące naruszenie prawa materialnego zachodzi, gdy sąd zastosuje przepis, który nie ma zastosowania, lub nie zastosuje przepisu, który ma zastosowanie — a błąd jest oczywisty. Przykładem jest III KK 175/12, gdzie SN uchylił wyrok warunkowo umarzający postępowanie, ponieważ „zastosowanie więc wobec niego instytucji warunkowego umorzenia postępowania, ewidentnie uchybiało wymienionemu przepisowi prawa materialnego" → III KK 175/12 — oskarżony był uprzednio karany za przestępstwo umyślne, co wykluczało warunkowe umorzenie z art. 66 § 1 k.k.. Podobnie w II KK 349/13 SN stwierdził, że wymierzenie kary ograniczenia wolności w wymiarze czterokrotnie przekraczającym ustawowy to „wymierzył tę karę w wymiarze czterokrotnie przekraczającym przewidziany w kodeksie wykroczeń wymiar ustawowy" → II KK 349/13. W II KK 144/14 SN uznał za rażące naruszenie prawa materialnego kwalifikację czynu jako wykroczenia, gdy wartość mienia przekraczała ustawową granicę.
4. Czego kasacja NIE jest — zakaz ponownej oceny ustaleń faktycznych
SN konsekwentnie przypomina, że kasacja nie służy ponownej ocenie dowodów ani kwestionowaniu ustaleń faktycznych. W „W postępowaniu kasacyjnym w zasadzie wykluczone jest kwestionowanie prawidłowości ustaleń faktycznych i współmierności wymierzonej kary" → I KK 122/20. Podobnie w „nie jest wystarczającym do uwzględnienia kasacji oparcie się przez jej autora na prezentacji własnych ocen materiału dowodowego i własnych wniosków z tych ocen płynących, bez wykazania uchybień - i to rażących - w procedowaniu bądź rozumowaniu sądu odwoławczego" → V KK 313/23.
5. Konieczność wykazania istotnego wpływu na treść orzeczenia
Nawet rażące naruszenie prawa nie wystarczy, jeśli nie miało istotnego wpływu na treść orzeczenia. W III KK 217/24 SN oddalił kasację, ponieważ „skarżący nie zdołał uzasadnić wystąpienia w sprawie naruszeń prawa mających charakter rażący oraz, co kluczowe – mających istotny wpływ na treść wyroku" → III KK 217/24. Zarzuty naruszenia prawa materialnego muszą być powiązane z mankamentami postępowania odwoławczego — inaczej są nieskuteczne.
6. Kasacja na niekorzyść — dodatkowe ograniczenia
art. 523 § 3 k.p.k. ogranicza kasację na niekorzyść do przypadków uniewinnienia lub umorzenia postępowania. W IV KK 409/14 SN pozostawił bez rozpoznania kasację pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej, ponieważ została wniesiona z innych przyczyn niż wskazane w tym przepisie.
Źródła: I KK 122/20, IV KK 409/14, III KK 175/12, II KK 349/13, II KK 144/14, IV KK 154/12, III KK 490/23, I KK 113/24, III KK 429/24, III KK 189/24, V KK 313/23, III KK 217/24; art. 523 k.p.k., art. 439 § 1 k.p.k., art. 66 § 1 k.k., art. 535 § 3 k.p.k.