TL;DR: Zarzut nieważności postępowania z art. 398⁹ § 1 pkt 3 k.p.c. jest skuteczny wyłącznie wtedy, gdy strona została całkowicie i bezwzględnie pozbawiona możności obrony swoich praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. — a nie jedynie doznała utrudnień procesowych. SN rygorystycznie weryfikuje ten zarzut w ramach kontroli wstępnej skargi kasacyjnej, odmawiając przyjęcia w zdecydowanej większości przypadków.
1. Całkowite pozbawienie możności obrony — nie utrudnienie
Pozbawienie strony możności obrony praw, aby mogło stanowić przyczynę nieważności, musi być całkowite i w sposób bezwzględny wyłączać możność obrony. Chodzi o rzeczywiste pozbawienie możliwości działania w postępowaniu lub jego istotnej części, nie zaś o pewne utrudnienia, którym można zaradzić. SN podkreśla, że „pozbawienie strony możności obrony jej praw, aby mogło być przyczyną nieważności postępowania, musi być całkowite i w sposób bezwzględny wyłączać możność obrony" → I CSK 704/14. Analogicznie w „Chodzi jednak tylko o wypadki rzeczywistego pozbawienia możności obrony, którego skutkiem było niedziałanie strony w postępowaniu, nie zaś pewne utrudnienia w działaniu strony, którym można było zaradzić" → V CSK 602/17.
2. Wadliwe doręczenie zawiadomienia o rozprawie — klasyczny przypadek skuteczności
Najczęstszą sytuację, w której SN uwzględnia zarzut nieważności, stanowi wadliwe doręczenie zawiadomienia o terminie rozprawy. W II UKN 228/97 SN uchylił wyrok, gdy pełnomocnik strony nie został zawiadomiony o rozprawie apelacyjnej, bo wezwanie wysłano na adres zakładu pracy zamiast kancelarii prawnej. Podobnie w II PSKP 17/24 SN stwierdził nieważność, gdy doręczenie zastępcze zawiadomienia o rozprawie nastąpiło w dniu samej rozprawy, co pozbawiło pełnomocnika możliwości udziału. W II UK 17/17 SN uwzględnił zarzut, gdy po osiągnięciu pełnoletności przez stronę sąd zawiadomił o rozprawie jedynie byłą przedstawicielkę ustawową, a nie samą stronę.
3. Nieuwzględnienie wniosków dowodowych NIE jest nieważnością
SN konsekwentnie orzeka, że pominięcie wniosków dowodowych nie stanowi pozbawienia możności obrony w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. „Nieuwzględnienie przez sąd wniosków dowodowych strony nie stanowi pozbawienia możności obrony praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c." → II USK 307/22. Podobnie „przyczyną nieważności postępowania wskazana w art. 379 pkt 5 k.p.c. nie mogą być ewentualne wadliwości w postępowaniu dowodowym ani w ustalaniu stanu faktycznego" → II PK 168/13. Wadliwości dowodowe mogą stanowić co najwyżej podstawę kasacyjną z naruszenia przepisów postępowania, nie zaś zarzut nieważności.
4. Reprezentacja przez pełnomocnika wyklucza zarzut
Gdy strona była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzut nieważności z powodu nieobecności osobistej na rozprawie jest z reguły nieskuteczny. W I CSK 704/14 SN wskazał, że powód miał pełnomocnika na wszystkich rozprawach, co wyklucza całkowite pozbawienie obrony. V CSK 273/19 potwierdza, że posiadanie profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu apelacyjnym wyklucza zarzut nieważności z powodu odmowy ustanowienia pełnomocnika z urzędu. „Odmowa ustanowienia dla powoda pełnomocnika z urzędu nie jest równoważna z pozbawieniem jego możliwości działania w postępowaniu" → I CSK 3944/22.
5. Kumulatywność przesłanek i konieczność udowodnienia zarzutu
SN wymaga kumulatywnego spełnienia trzech warunków: naruszenia przepisów procesowych, wpływu tego naruszenia na wyłączenie możliwości działania strony oraz niemożności obrony praw w następstwie obu okoliczności. „Tylko przy kumulatywnym spełnieniu tych wszystkich przesłanek można mówić o skutkującym nieważnością postępowania pozbawieniu strony możliwości obrony swoich praw" → I CSK 2509/22. Ponadto zarzut nie może być gołosłowny — w II CSK 85/19 SN odmówił przyjęcia skargi, bo powód nie udowodnił zarzutu orzekania przez wyłączonych sędziów, nie wskazując daty ani treści wniosku o wyłączenie.
6. Nieważność dotyczy postępowania przed sądem II instancji
W postępowaniu kasacyjnym zarzut nieważności z art. 398⁹ § 1 pkt 3 k.p.c. odnosi się bezpośrednio do postępowania przed sądem drugiej instancji. Uchybienia sądu I instancji mogą być badane jedynie pośrednio — przez zarzut naruszenia przez sąd odwoławczy art. 386 § 2 k.p.c. „w postępowaniu kasacyjnym można podnosić zarzut nieważności postępowania przed sądem I instancji tylko wtedy, gdy miał on wpływ na orzeczenie" → II CSK 488/13. Potwierdza to I CSK 3944/22, gdzie SN wyraźnie stwierdził, że nieważność w rozumieniu art. 398⁸ § 1 pkt 3 k.p.c. dotyczy postępowania przed sądem drugiej instancji.
Źródła:
Orzeczenia: I CSK 704/14, V CSK 602/17, II UKN 228/97, II PSKP 17/24, II UK 17/17, II USK 307/22, II PK 168/13, V CSK 273/19, I CSK 3944/22, I CSK 2509/22, II CSK 85/19, II CSK 488/13, III CZ 136/24, III PK 131/16
Przepisy: art. 398⁹ § 1 pkt 3 k.p.c., art. 379 pkt 5 k.p.c., art. 386 § 2 k.p.c., art. 214 § 1 k.p.c.