# Brak stałego miejsca zamieszkania małżonków a właściwość sądu rozwodowego *Data publikacji: 2026-05-21 · obszar prawa: rodzinne · Wersja HTML: https://lexedit.ai/odpowiedzi/rozwod-malzonek-bez-stalego-miejsca-zamieszkania* ## Krótka odpowiedź (TL;DR) Gdy małżonkowie nie mają stałego miejsca zamieszkania w Polsce, właściwość sądu rozwodowego ustala się na podstawie hierarchii przesłanek z [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41): najpierw ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, potem miejsce zamieszkania pozwanego, a w ostateczności – powoda. Dopiero gdy żadna z tych podstaw nie pozwala ustalić właściwości, Sąd Najwyższy oznacza sąd w trybie [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45). SN konsekwentnie odmawia oznaczenia, gdy właściwość da się wywieść z przepisów – nawet jeśli strony przebywają za granicą. --- ## 1. Jaką hierarchię przesłanek przewiduje [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41)? [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) ustala trójstopniową hierarchię właściwości wyłącznej w sprawach małżeńskich. W pierwszej kolejności właściwy jest sąd okręgu ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków – pod warunkiem że choć jedno z nich nadal tam ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Z braku tej podstawy właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a gdy i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda. SN wielokrotnie podkreślał, że przepis ten jest kompletny i sam wystarcza do ustalenia właściwości w zdecydowanej większości sytuacji. „z braku podstawy związanej z ostatnim miejscem zamieszkania małżonków wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma (...) właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda" ([I CO 64/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-co-64-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-365543)). „powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania" ([III CO 646/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-646-24/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-595627)). --- ## 2. Czy pobyt zarobkowy za granicą zmienia miejsce zamieszkania w rozumieniu [art. 25 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-25)? Kluczowe dla ustalenia właściwości jest pojęcie miejsca zamieszkania z [art. 25 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-25) – miejscowość, w której osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu. SN konsekwentnie orzeka, że czasowy pobyt za granicą w celach zarobkowych nie zmienia miejsca zamieszkania, jeśli osoba zachowuje zamiar powrotu do Polski. „Okoliczność, że strona okresowo przebywa poza granicami kraju nie oznacza, że pobyt ten ma charakter trwały, a w konsekwencji przez to zmienia się jej miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c." ([III CO 96/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-96-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-376023)). „Miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejsce stałego pobytu, nawet jeżeli osoba ta czasowo tam nie przebywa" ([IV CO 142/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-142-19/odmowa-oznaczenia-sadu-najwyzszego-wlasciwego-do-rozwodu-429250)). Sąd musi więc zbadać, czy pobyt za granicą ma charakter stały, czy czasowy – zameldowanie w Polsce i deklaracja strony są ważnymi wskazówkami. --- ## 3. Kiedy Sąd Najwyższy oznacza sąd w trybie [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45)? [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) ma charakter subsydiarny – SN może oznaczyć sąd właściwy dopiero wtedy, gdy na podstawie przepisów kodeksu nie można ustalić właściwości miejscowej. SN rygorystycznie interpretuje tę przesłankę i niemal zawsze odmawia oznaczenia, widząc choć jedną podstawę z [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41). „Oznaczenie sądu właściwego do rozpoznania sprawy przez Sąd Najwyższy może nastąpić wtedy, gdy na podstawie okoliczności sprawy nie jest możliwe ustalenie właściwości miejscowej w myśl przepisów kodeksu postępowania cywilnego" ([V CO 126/15](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-126-15/oddalenie-wniosku-o-oznaczenie-sadu-wlasciwego-2123613)). „Można więc ustalić sąd właściwy, na podstawie miejsca zamieszkania strony powodowej, zgodnie z art. 41 zd. 2 k.p.c." ([III CO 59/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-59-25/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-245593)). Nowelizacja z 2019 r. (ustawa z 4 lipca 2019 r.) dodatkowo ograniczyła dostęp: o oznaczenie sądu może wystąpić wyłącznie sąd, do którego wpłynął pozew ([art. 45 § 2 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45)) – bezpośredni wniosek strony do SN jest niedopuszczalny. „do wystąpienia o oznaczenie sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, upoważniony jest jedynie sąd, do którego wpłynął pozew" ([III CO 505/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-505-22/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-do-rozwodu-257004)). --- ## 4. Co, gdy oboje małżonkowie mieszkają na stałe za granicą? Najtrudniejsza sytuacja powstaje, gdy oboje małżonkowie na stałe przebywają za granicą, a ich ostatnie wspólne miejsce zamieszkania również znajdowało się poza Polską. Wtedy żadna z przesłanek z [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) nie wskazuje na sąd polski i właściwość ustala SN w trybie [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45). SN w sprawie [IV CO 50/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-50-19/pytanie-prawne-art-45-kpc-konstytucja-rp-2204291) powziął wątpliwości konstytucyjne co do samego [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) – brak kryteriów oznaczania sądu oraz wykluczenie stwierdzenia niewłaściwości po oznaczeniu mogą naruszać prawo do sądu z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. „nie można ustalić właściwości miejscowej na podstawie art. 41 k.p.c." ([IV CO 50/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-50-19/pytanie-prawne-art-45-kpc-konstytucja-rp-2204291)) oraz „prawo do sądu jest prawem do sądu właściwego" ([IV CO 50/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-50-19/pytanie-prawne-art-45-kpc-konstytucja-rp-2204291)). SN skierował pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego, zawieszając postępowanie. --- ## 5. Wymogi formalne wniosku o oznaczenie sądu SN wielokrotnie podkreślał, że wniosek o oznaczenie sądu musi zawierać uzasadnienie z wskazaniem przyczyn, dla których właściwości nie da się ustalić na podstawie [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41). Brak uzasadnienia skutkuje odmową. „Konsekwencją braku ich przedstawienia jest odmowa oznaczenia sądu właściwego do rozpoznania sprawy" ([IV CO 142/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-142-19/odmowa-oznaczenia-sadu-najwyzszego-wlasciwego-do-rozwodu-429250)). Ponadto sąd okręgowy musi samodzielnie ustalić okoliczności dotyczące miejsca zamieszkania stron – SN nie prowadzi postępowania dowodowego. „Pobyt czasowy nie jest jednoznaczny z pobytem stałym" ([III CO 602/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-602-23/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-342588)) – SN uznał wniosek za przedwczesny, gdy powódka niesprecyzowała charakteru pobytu za granicą. [III CO 96/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-96-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-376023) potwierdza, że sąd okręgowy musi odnieść się do informacji o zameldowaniu i deklaracjach stron, zanim uzna, że właściwości nie da się ustalić. --- ## 6. Zasada perpetuatio fori – właściwość ustalona na chwilę wniesienia pozwu Zgodnie z [art. 15 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-15), sąd, który uzyskał właściwość miejscową, pozostaje właściwy do ukończenia postępowania, nawet jeśli podstawy właściwości uległy zmianie. „Sąd ten pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, mimo że podstawy właściwości miejscowej, związane z opuszczeniem przez powódkę miejsca ostatniego wspólnego zamieszkiwania małżonków, zmieniły się" ([III CO 11/05](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-11-05/odmowa-oznaczenia-sadu-w-sprawie-o-rozwod-3059098)). Oznacza to, że jeśli w dacie wniesienia pozwu powódka mieszkała w okręgu ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania, sąd ten zachowuje właściwość niezależnie od późniejszych przeprowadzek stron. ## Źródła (orzeczenia) - [I CO 64/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-co-64-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-365543) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-08-02 > „z braku podstawy związanej z ostatnim miejscem zamieszkania małżonków wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma (jak w rozpatrywanym wypadku, ponieważ pozwana mieszka w Wielkiej Brytanii, chodzi zaś o właściwość sądu polskiego), właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda" - [III CO 646/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-646-24/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-595627) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2024-07-18 > „powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania" - [III CO 96/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-96-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-376023) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-08-21 > „Okoliczność, że strona okresowo przebywa poza granicami kraju nie oznacza, że pobyt ten ma charakter trwały, a w konsekwencji przez to zmienia się jej miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c." - [IV CO 142/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-142-19/odmowa-oznaczenia-sadu-najwyzszego-wlasciwego-do-rozwodu-429250) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-07-23 > „Miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest natomiast w myśl art. 25 k.c. miejscowość, w której osoba ta przebywa" - [V CO 126/15](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-126-15/oddalenie-wniosku-o-oznaczenie-sadu-wlasciwego-2123613) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2015-08-31 > „Oznaczenie sądu właściwego do rozpoznania sprawy przez Sąd Najwyższy może nastąpić wtedy, gdy na podstawie okoliczności sprawy nie jest możliwe ustalenie właściwości miejscowej w myśl przepisów kodeksu postępowania cywilnego" - [III CO 59/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-59-25/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-245593) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2025-02-07 > „Można więc ustalić sąd właściwy, na podstawie miejsca zamieszkania strony powodowej, zgodnie z art. 41 zd. 2 k.p.c." - [III CO 505/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-505-22/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-do-rozwodu-257004) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2022-06-22 > „do wystąpienia o oznaczenie sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, upoważniony jest jedynie sąd, do którego wpłynął pozew" - [IV CO 50/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-50-19/pytanie-prawne-art-45-kpc-konstytucja-rp-2204291) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-03-11 > „nie można ustalić właściwości miejscowej sądu na podstawie art. 41 k.p.c." - [III CO 602/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-602-23/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-342588) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2023-09-22 > „Pobyt czasowy nie jest jednoznaczny z pobytem stałym" - [III CO 11/05](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-11-05/odmowa-oznaczenia-sadu-w-sprawie-o-rozwod-3059098) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2005-11-03 > „Sąd ten pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, mimo że podstawy właściwości miejscowej, związane z opuszczeniem przez powódkę miejsca ostatniego wspólnego zamieszkiwania małżonków, zmi" ## Przepisy - [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) — Kodeks postępowania cywilnego - [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) — Kodeks postępowania cywilnego - [art. 25 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-25) — Kodeks cywilny - [art. 45 § 2 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) — Kodeks postępowania cywilnego - [art. 15 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-15) — Kodeks postępowania cywilnego --- **Lexedit** — agent AI do researchu prawnego po polskim prawie: 1,4 mln orzeczeń (SN, NSA, WSA, sądy apelacyjne), 100 tys. aktów prawnych z wersjami historycznymi. Każde cytowanie w memo jest klikalne i weryfikowane względem treści źródła. Wypróbuj: https://lexedit.ai/research Więcej odpowiedzi: https://lexedit.ai/odpowiedzi · Indeks dla agentów AI: https://lexedit.ai/llms.txt