Krótka odpowiedź (TL;DR)
Gdy małżonkowie nie mają stałego miejsca zamieszkania w Polsce, właściwość sądu rozwodowego ustala się na podstawie hierarchii przesłanek z art. 41 k.p.c.: najpierw ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, potem miejsce zamieszkania pozwanego, a w ostateczności – powoda. Dopiero gdy żadna z tych podstaw nie pozwala ustalić właściwości, Sąd Najwyższy oznacza sąd w trybie art. 45 k.p.c.. SN konsekwentnie odmawia oznaczenia, gdy właściwość da się wywieść z przepisów – nawet jeśli strony przebywają za granicą.
1. Jaką hierarchię przesłanek przewiduje art. 41 k.p.c.?
art. 41 k.p.c. ustala trójstopniową hierarchię właściwości wyłącznej w sprawach małżeńskich. W pierwszej kolejności właściwy jest sąd okręgu ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków – pod warunkiem że choć jedno z nich nadal tam ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Z braku tej podstawy właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a gdy i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda. SN wielokrotnie podkreślał, że przepis ten jest kompletny i sam wystarcza do ustalenia właściwości w zdecydowanej większości sytuacji. „z braku podstawy związanej z ostatnim miejscem zamieszkania małżonków wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma (...) właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda" → I CO 64/19. „powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania" → III CO 646/24.
2. Czy pobyt zarobkowy za granicą zmienia miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c.?
Kluczowe dla ustalenia właściwości jest pojęcie miejsca zamieszkania z art. 25 k.c. – miejscowość, w której osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu. SN konsekwentnie orzeka, że czasowy pobyt za granicą w celach zarobkowych nie zmienia miejsca zamieszkania, jeśli osoba zachowuje zamiar powrotu do Polski. „Okoliczność, że strona okresowo przebywa poza granicami kraju nie oznacza, że pobyt ten ma charakter trwały, a w konsekwencji przez to zmienia się jej miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c." → III CO 96/19. „Miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejsce stałego pobytu, nawet jeżeli osoba ta czasowo tam nie przebywa" → IV CO 142/19. Sąd musi więc zbadać, czy pobyt za granicą ma charakter stały, czy czasowy – zameldowanie w Polsce i deklaracja strony są ważnymi wskazówkami.
3. Kiedy Sąd Najwyższy oznacza sąd w trybie art. 45 k.p.c.?
art. 45 k.p.c. ma charakter subsydiarny – SN może oznaczyć sąd właściwy dopiero wtedy, gdy na podstawie przepisów kodeksu nie można ustalić właściwości miejscowej. SN rygorystycznie interpretuje tę przesłankę i niemal zawsze odmawia oznaczenia, widząc choć jedną podstawę z art. 41 k.p.c.. „Oznaczenie sądu właściwego do rozpoznania sprawy przez Sąd Najwyższy może nastąpić wtedy, gdy na podstawie okoliczności sprawy nie jest możliwe ustalenie właściwości miejscowej w myśl przepisów kodeksu postępowania cywilnego" → V CO 126/15. „Można więc ustalić sąd właściwy, na podstawie miejsca zamieszkania strony powodowej, zgodnie z art. 41 zd. 2 k.p.c." → III CO 59/25. Nowelizacja z 2019 r. (ustawa z 4 lipca 2019 r.) dodatkowo ograniczyła dostęp: o oznaczenie sądu może wystąpić wyłącznie sąd, do którego wpłynął pozew (art. 45 § 2 k.p.c.) – bezpośredni wniosek strony do SN jest niedopuszczalny. „do wystąpienia o oznaczenie sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, upoważniony jest jedynie sąd, do którego wpłynął pozew" → III CO 505/22.
4. Co, gdy oboje małżonkowie mieszkają na stałe za granicą?
Najtrudniejsza sytuacja powstaje, gdy oboje małżonkowie na stałe przebywają za granicą, a ich ostatnie wspólne miejsce zamieszkania również znajdowało się poza Polską. Wtedy żadna z przesłanek z art. 41 k.p.c. nie wskazuje na sąd polski i właściwość ustala SN w trybie art. 45 k.p.c.. SN w sprawie IV CO 50/19 powziął wątpliwości konstytucyjne co do samego art. 45 k.p.c. – brak kryteriów oznaczania sądu oraz wykluczenie stwierdzenia niewłaściwości po oznaczeniu mogą naruszać prawo do sądu z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. „nie można ustalić właściwości miejscowej na podstawie art. 41 k.p.c." → IV CO 50/19 oraz „prawo do sądu jest prawem do sądu właściwego" → IV CO 50/19. SN skierował pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego, zawieszając postępowanie.
5. Wymogi formalne wniosku o oznaczenie sądu
SN wielokrotnie podkreślał, że wniosek o oznaczenie sądu musi zawierać uzasadnienie z wskazaniem przyczyn, dla których właściwości nie da się ustalić na podstawie art. 41 k.p.c.. Brak uzasadnienia skutkuje odmową. „Konsekwencją braku ich przedstawienia jest odmowa oznaczenia sądu właściwego do rozpoznania sprawy" → IV CO 142/19. Ponadto sąd okręgowy musi samodzielnie ustalić okoliczności dotyczące miejsca zamieszkania stron – SN nie prowadzi postępowania dowodowego. „Pobyt czasowy nie jest jednoznaczny z pobytem stałym" → III CO 602/23 – SN uznał wniosek za przedwczesny, gdy powódka niesprecyzowała charakteru pobytu za granicą. III CO 96/19 potwierdza, że sąd okręgowy musi odnieść się do informacji o zameldowaniu i deklaracjach stron, zanim uzna, że właściwości nie da się ustalić.
6. Zasada perpetuatio fori – właściwość ustalona na chwilę wniesienia pozwu
Zgodnie z art. 15 k.p.c., sąd, który uzyskał właściwość miejscową, pozostaje właściwy do ukończenia postępowania, nawet jeśli podstawy właściwości uległy zmianie. „Sąd ten pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, mimo że podstawy właściwości miejscowej, związane z opuszczeniem przez powódkę miejsca ostatniego wspólnego zamieszkiwania małżonków, zmieniły się" → III CO 11/05. Oznacza to, że jeśli w dacie wniesienia pozwu powódka mieszkała w okręgu ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania, sąd ten zachowuje właściwość niezależnie od późniejszych przeprowadzek stron.