TL;DR
„Istotne zagadnienie prawne" w rozumieniu art. 398⁹ § 1 pkt 1 k.p.c. to problem jurydyczny o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygnięty w dotychczasowym orzecznictwie, mający znaczenie dla rozwoju prawa lub precedensowy charakter. Nie wystarczy postawić pytanie prawne — trzeba je sformułować ogólnie, przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą możliwość rozbieżnych ocen oraz wykazać związek z rozstrzygnięciem sprawy. Skarga kasacyjna służy ochronie interesu publicznego, a nie ponownemu rozpatrzeniu sprawy.
1. Definicja i cechy istotnego zagadnienia prawnego
Według ugruntowanej linii orzeczniczej SN, istotnym zagadnieniem prawnym jest „taki problem jurydyczny, który ma znaczenie dla rozwoju prawa lub stanowi precedens dla rozstrzygnięcia podobnych spraw" „istotne zagadnienie prawne jest taki problem jurydyczny, który ma znaczenie dla rozwoju prawa lub stanowi precedens dla rozstrzygnięcia podobnych spraw" → III CSK 235/16. SN wielokrotnie podkreślał, że zagadnienie musi mieć charakter ściśle jurydyczny i być istotne, co wyraża się w jego znaczeniu dla rozwoju prawa lub precedensowym charakterze „przedstawione zagadnienie prawne miało charakter ściśle jurydyczny i było istotne, co wyraża się w jego znaczeniu dla rozwoju prawa lub precedensowym charakterze" → V CSK 74/16. Chodzi o problem, którego wyjaśnienie usunie istniejące wątpliwości i pozwoli przyjąć odpowiednią wykładnię przepisów prawa.
2. Wymóg abstrakcyjności i ogólności zagadnienia
Zagadnienie prawne musi być sformułowane ogólnie — nie może dotyczyć sposobu rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Jak wskazał SN, „prawidłowo wyartykułowane zagadnienie musi być sformułowane ogólnie w tym sensie, że nie może chodzić w nim o sposób rozstrzygnięcia sprawy" „prawidłowo wyartykułowane zagadnienie musi być sformułowane ogólnie w tym sensie, że nie może chodzić w nim o sposób rozstrzygnięcia sprawy" → III CSK 235/16. Zagadnienie powinno być ponadto „istotne" z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego dla systemu prawa „Zagadnienie powinno być ponadto istotne z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla systemu prawa" → V CSK 492/19. Oznacza to, że SN nie rozpoznaje skargi kasacyjnej jako „trzeciej instancji" — jego rolą jest wyjaśnianie abstrakcyjnych problemów prawnych, a nie ponowna ocena trafności rozstrzygnięcia „Sąd Najwyższy, rozpoznając nadzwyczajny środek zaskarżenia, jakim jest skarga kasacyjna, nie jest trzecią instancją sądową, lecz działa w interesie publicznym" → IV CSK 94/14.
3. Wymóg nowości — zagadnienie nierozstrzygnięte w orzecznictwie
Istotne zagadnienie prawne musi być nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze. Jak podkreślił SN, „musi przy tym chodzić o zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze, które zarazem ma znaczenie dla rozpoznania wniesionej skargi kasacyjnej" „musi przy tym chodzić o zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze, które zarazem ma znaczenie dla rozpoznania wniesionej skargi kasacyjnej" → V CSK 216/16. Gdy dana kwestia była już wielokrotnie rozstrzygana — jak np. pojęcie samoistnego posiadania czy rażącej niewdzięczności — nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego IV CSK 94/14, IV CSK 312/15. Również opieszałość organu rentowego nie może być maskowana generowaniem zagadnienia prawnego, które sprowadza się do zwykłej wykładni prawa „Opieszałość organu rentowego nie może być maskowana generowaniem zagadnienia prawnego, które w rzeczywistości sprowadza się do zwykłej wykładni prawa" → III USK 340/23.
4. Czego istotne zagadnienie prawne NIE jest — bariery
SN konsekwentnie odmawia przyjęcia skargi, gdy zagadnienie: (a) ma charakter kazuistyczny — dotyczy wykładni konkretnego postanowienia w jednostkowej umowie „Problem wykładni konkretnego postanowienia, zawartego w jednostkowej umowie, ma bez wątpienia charakter zbyt kazuistyczny, by mógł stanowić podstawę istotnego zagadnienia prawnego" → V CSK 216/16; (b) sprowadza się do polemiki z ustaleniami faktycznymi „Jej motywacja stanowi w istocie próbę polemiki z ustaleniami faktycznymi przyjętymi przez sądy meriti, co jest niedopuszczalne" → III CSK 235/16; (c) powiela kwestie podniesione w podstawach kasacyjnych bez wykazania ich istotności „nie przedstawiła argumentacji jurydycznej mogącej przekonać o istotności sformułowanego zagadnienia" → II CSK 632/14; (d) ma prowadzić jedynie do uzyskania odpowiedzi co do trafności rozstrzygnięcia „Kwalifikacji takiej nie można przypisać zagadnieniu mającemu w istocie prowadzić do uzyskania odpowiedzi co do trafności rozstrzygnięcia, a nie do wyjaśnienia abstrakcyjnego problemu nierozwiązanego w dotychczasowym orzecznictwie" → V CSK 74/16.
5. Obowiązek argumentacji jurydycznej
Samo posłużenie się sformułowaniem „istotne zagadnienie prawne" nie wystarcza. Skarżący musi przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych, z przytoczeniem przepisów prawa, na tle których zagadnienie powstało „Powołanie się przez skarżącego na istnienie takiego zagadnienia wymaga jego sformułowania oraz przedstawienia argumentacji jurydycznej uzasadniającej tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych" → III CSK 235/16. Cel wymagań z art. 398⁴ § 2 k.p.c. może być osiągnięty jedynie przez powołanie i uzasadnienie przesłanek o charakterze publicznoprawnym „Cel wymagania przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym" → V CSK 216/16. Skarżący powinien też wykazać, że zagadnienie ma istotne znaczenie dla rozpoznania sprawy.
6. Skarga kasacyjna jako środek ochrony interesu publicznego
SN podkreśla, że skarga kasacyjna jest kwalifikowanym środkiem prawnym, którego rozpoznanie musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego „Skarga kasacyjna jest kwalifikowanym środkiem prawnym, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a leżącymi w interesie powszechnym" → II CSK 376/13. Rozpoznanie skargi powinno służyć ochronie porządku prawnego przed dowolnością orzekania oraz zapewnieniu jednolitości orzecznictwa w sprawach, w których możliwe jest dokonanie zasadniczej wykładni przepisu prawa, mającej walor generalny i abstrakcyjny „Rozpoznanie skargi kasacyjnej powinno służyć ochronie obowiązującego porządku prawnego przed dowolnością orzekania, oraz zapewnieniu jednolitości orzecznictwa sądowego" → V CSK 74/16.
Źródła: III CSK 235/16 (SN, 8.11.2016); V CSK 74/16 (SN, 12.7.2016); V CSK 492/19 (SN, 2.3.2020); V CSK 216/16 (SN, 7.11.2016); II CSK 632/14 (SN, 22.5.2015); II CSK 376/13 (SN, 22.1.2014); IV CSK 94/14 (SN, 2.7.2014); IV CSK 312/15 (SN, 19.11.2015); III USK 340/23 (SN, 29.10.2024); IV CSK 337/13 (SN, 19.11.2013); I CSK 660/15 (SN, 23.6.2016); II CSK 596/14 (SN, 29.4.2015). Przepisy: art. 398⁹ § 1 k.p.c., art. 398⁴ § 2 k.p.c., art. 398¹³ § 2 k.p.c.
Uwaga: przepisy art. 398⁹, 398⁴ i 398¹³ k.p.c. nie są zindeksowane w bazie legislacyjnej (artykuły z numeracją górną), jednak ich istnienie i brzmienie w Kodeksie postępowania cywilnego jest bezsporne — SN powołuje je we wszystkich przytoczonych orzeczeniach.