Krótka odpowiedź (TL;DR)
Sankcja kredytu darmowego z art. 45 ust. 1 u.k.k. znajduje zastosowanie, gdy kredytodawca naruszy obowiązki informacyjne wymienione w tym przepisie — m.in. z art. 30 ust. 1 u.k.k. (pkt 1–8, 10, 11, 14–17) oraz art. 31–33, 33a, 36a–36c u.k.k. Skutkiem jest uprawnienie konsumenta do zwrotu samego kapitału bez odsetek i innych kosztów kredytu. Kluczowe spory koncentrują się wokół tego, czy błędne wyliczenie RRSO, oprocentowanie pozaodsetkowych kosztów kredytu oraz abuzywność klauzul umownych uruchamiają tę sankcję — te kwestie są obecnie przedmiotem pytań prejudycjalnych do TSUE.
Jakie naruszenia uruchamiają sankcję kredytu darmowego?
Katalog przesłanek otwierających drogę do sankcji jest zamknięty i wynika wprost z art. 45 ust. 1 u.k.k.. Chodzi o naruszenie m.in. obowiązków informacyjnych z art. 30 ust. 1 u.k.k., w tym pkt 7 (RRSO i całkowita kwota do zapłaty) oraz pkt 8 (zasady i terminy spłaty). TSUE w wyroku „zasada proporcjonalności nie stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu przewidującemu jednolitą sankcję za naruszenie różnych obowiązków informacyjnych" → C-472/23 potwierdził, że polska sankcja jest zgodna z prawem UE, o ile naruszenie może podważyć możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania. Z kolei w sprawie „sankcje muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające" → C-339/23 TSUE dopuścił zróżnicowanie sankcji za różne naruszenia, pod warunkiem spełnienia tych kryteriów.
Czy błędne wyliczenie RRSO stanowi podstawę do sankcji?
To jedno z najbardziej palących pytań. SN w postanowieniu III CZP 3/25 sformułował je wprost: czy błędne wyliczenie RRSO i całkowitej kwoty do zapłaty, wynikające z niedopuszczalnego oprocentowania kredytowanych pozaodsetkowych kosztów, uruchamia sankcję z art. 45 ust. 1 u.k.k.? TSUE w „samo zawyżenie RRSO, obliczone zgodnie z warunkami umowy, nie stanowi samo w sobie naruszenia obowiązku informacyjnego" → C-472/23 — ale pod warunkiem, że RRSO zostało obliczone zgodnie ze wzorem dyrektywy. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie V Ca 1279/23 uznał, że wadliwe obliczenie RRSO wskutek oprocentowania prowizji stanowi naruszenie art. 30 ust. 1 pkt 7 u.k.k. i uzasadnia sankcję.
Czy oprocentowanie pozaodsetkowych kosztów kredytu aktywuje sankcję?
Kolejne kluczowe zagadnienie: czy odsetki mogą być naliczane od części kredytu przeznaczonej na prowizję? SN w III CZP 15/25 pyta wprost o dopuszczalność „zastrzeżenia oprocentowania kapitałowego w odniesieniu do tej części udzielonego kredytu, która została przeznaczona na zapłatę prowizji". Sąd Okręgowy w Warszawie w V Ca 1279/23 stwierdził, że odsetki powinny być naliczane wyłącznie od kwoty kapitału, a nie od sumy kapitału i prowizji. Podobnie Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowy w I C 2034/21. Odpowiedź ostateczna zależy od wyroków TSUE w sprawach C-744/24 i C-831/24.
Jaki jest termin na skorzystanie z sankcji i kiedy biegnie?
art. 45 ust. 5 u.k.k. stanowi, że uprawnienie wygasa po roku od „dnia wykonania umowy". Spór dotyczy tego, czy chodzi o wykonanie przez kredytodawcę (wypłata kredytu), czy przez obie strony (całkowita spłata). SN w uchwale III CZP 114/17 przyjął, że termin biegnie od całkowitej spłaty. SN w III CZP 3/25 i III CZP 15/25 zawiesił jednak postępowanie, kierując to pytanie do TSUE — co oznacza, że ostateczna odpowiedź może ulec zmianie.
Czy abuzywność klauzul uruchamia sankcję kredytu darmowego?
SN w III CZP 15/25 pyta wprost: czy stwierdzenie, że postanowienia umowy są abuzywne i nie wiążą kredytobiorcy, jest podstawą do zastosowania sankcji z art. 45 ust. 1 u.k.k.? W uchwale „okoliczność, że pozaodsetkowe koszty kredytu konsumenckiego nie przekraczają wysokości określonej w art. 36a u.k.k., nie wyłącza oceny, czy postanowienia określające te koszty są niedozwolone" → III CZP 42/20 SN potwierdził, że nawet mieszczące się w limitach koszty podlegają kontroli abuzywności. TSUE w „warunek umowny ustalający pozaodsetkowe koszty kredytu z poszanowaniem maksymalnego pułapu nie jest automatycznie wyłączony z kontroli nieuczciwości" → C-779/18 doprecyzował, że zgodność z limitem nie wyłącza dyrektywy 93/13/EWG. Sprawa C-566/24, w której TSUE umorzył postępowanie z powodu uznania powództwa przez bank, nie przyniosła rozstrzygnięcia merytorycznego.
Czy sąd bada naruszenia z urzędu?
SN w III CZP 15/25 pyta, czy sąd ma obowiązek z urzędu badać wszystkie przyczyny uzasadniające zastosowanie sankcji, również te niewymienione w oświadczeniu konsumenta. To pytanie ma fundamentalne znaczenie praktyczne — w wielu sprawach cesjonariusze dochodzą roszczeń z umów cesji, a konsument wskazał jedynie część naruszeń. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowy w I C 2034/21 uznał, że bank naruszył obowiązki informacyjne również w zakresie niejasnych warunków zmiany opłat, co potwierdził wyrok TSUE C-472/23.
Źródła
- C-472/23 (TSUE, 13.02.2025)
- C-339/23 (TSUE, 24.10.2024)
- C-779/18 (TSUE, 26.03.2020)
- C-566/24 (TSUE, 05.03.2026 — umorzenie)
- III CZP 3/25 (SN, 23.09.2025)
- III CZP 15/25 (SN, 30.07.2025)
- III CZP 114/17 (SN)
- III CZP 42/20 (SN, 26.10.2021)
- V Ca 1279/23 (SO Warszawa, 16.05.2024)
- I C 2034/21 (SR Warszawa-Mokotów, 16.05.2025)