# Naruszenie prawa do obrony jako podstawa uchylenia wyroku karnego *Data publikacji: 2026-05-21 · obszar prawa: karne · Wersja HTML: https://lexedit.ai/odpowiedzi/karne-naruszenie-prawa-do-obrony-uchylenie* ## Krótka odpowiedź (TL;DR) Naruszenie prawa do obrony stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą z [art. 439 § 1 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-439) pkt 10 lub 11, która obliguje sąd do uchylenia wyroku niezależnie od wpływu uchybienia na treść orzeczenia. Sąd Najwyższy konsekwentnie orzeka, że rozprawa bez obrońcy obligatoryjnego, bez prawidłowo powiadomionego obrońcy z wyboru lub pod nieobecność oskarżonego, którego obecność była obowiązkowa, powoduje konieczność uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. --- ## 1. Brak obrońcy obligatoryjnego na rozprawie — kiedy ustaje obowiązek obrony? Obrona obligatoryjna z [art. 79 § 1 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-79) ustaje dopiero z chwilą wydania przez sąd postanowienia w trybie [art. 79 § 4 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-79), a nie z momentu wydania opinii biegłych czy zarządzenia prezesa sądu o cofnięciu obrońcy z urzędu. W sprawie „uchybienie o randze bezwzględnej przyczyny odwoławczej określonej w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. stanowi nieobecność obrońcy na rozprawie w przypadku braku wydania przez sąd postanowienia, o którym mowa w art. 79 § 4 k.p.k., stwierdzającego brak obligatoryjności obrony" ([IV KK 185/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-kk-185-23/uchylenie-wyroku-naruszenie-prawa-do-obrony-262055)) SN uchylił wyrok, bo skazany występował bez obrońcy mimo trwającego stanu obrony obligatoryjnej. Podobnie w „obrona obligatoryjna ustaje dopiero z chwilą orzeczenia przez sąd – a więc wydania w tej kwestii postanowienia – że udział obrońcy nie jest obowiązkowy" ([III KK 445/21](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-kk-445-21/uchylenie-wyroku-brak-obrony-obligatoryjnej-333279)) — zarządzenie prezesa sądu o cofnięciu obrońcy z urzędu nie zastępuje postanowienia sądu. ## 2. Nieobecność obrońcy z wyboru — brak zawiadomienia i usprawiedliwione niestawiennictwo Przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność obrońcy, który nie został prawidłowo zawiadomiony o terminie, stanowi rażące naruszenie [art. 117 § 2 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-117) w zw. z [art. 6 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-6). W „zaniechanie zawiadomienia obrońcy o terminie rozprawy i przeprowadzenie rozprawy w sytuacji, gdy brak jest dowodu zawiadomienia go o jej terminie jest niedopuszczalne" ([III KK 458/16](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-kk-458-16/naruszenie-prawa-do-obrony-w-postepowaniu-apelacyjnym-3074849)) SN uchylił wyrok na kasację RPO. Z kolei w „oskarżeni w tej sprawie nie mogą ponosić konsekwencji niewłaściwego funkcjonowania aparatu wewnątrz sądowego" ([V KK 449/17](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-kk-449-17/naruszenie-prawa-do-obrony-kasacja-2141971)) SN podkreślił, że nawet gdy nieobecność obrońcy wynika z błędów obiegu dokumentów w sądzie, rozprawa nie może się odbyć — obrońca należycie usprawiedliwił niestawiennictwo zaświadczeniem lekarskim. ## 3. Rozprawa pod nieobecność oskarżonego — bezwzględna przyczyna z art. 439 § 1 pkt 11 Przeprowadzenie rozprawy głównej pod nieobecność oskarżonego, gdy jego obecność była obowiązkowa, stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą z [art. 439 § 1 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-439) pkt 11. W „Pominięcie zatem tego dowodu przez Sąd ad quem nie tylko nie działało na korzyść oskarżonego, ale wprost pozbawiło go gwarancji procesowej i to o charakterze bezwzględnym" ([V KK 309/15](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-kk-309-15/naruszenie-prawa-do-obrony-w-postepowaniu-karnym-617026)) SN odrzucił próbę „konwalidacji" uchybienia przez pominięcie dowodu przeprowadzonego bez udziału oskarżonego. Podobnie w „oceny, czy stwierdzone uchybienie stanowi bezwzględny powód odwoławczy [...] dokonywać należy z punktu widzenia przepisów obowiązujących w czasie, gdy miała miejsce okoliczność warunkująca uznanie, że wystąpiło uchybienie wymienione w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k." ([IV KK 209/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-kk-209-18/uchylenie-wyroku-naruszenie-prawa-procesowego-nieobecnosc-oskarzonego-1984806)) — zmiana przepisów nie konwaliduje naruszenia, które zaistniało w czasie obowiązywania wcześniejszego brzmienia normy. ## 4. Niedoprowadzenie oskarżonego na rozprawę apelacyjną Prawo do obrony materialnej obejmuje prawo do osobistego udziału w rozprawie odwoławczej. W „Gwarancyjny charakter prawa do obrony, w granicach którego mieści się też prawo do osobistej obrony w postępowaniu odwoławczym, pozwala bowiem na odstąpienie od sprowadzenia oskarżonego pozbawionego wolności na rozprawę odwoławczą, tylko w wyjątkowych wypadkach" ([V KK 85/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-kk-85-19/naruszenie-prawa-do-obrony-nie-doprowadzenie-oskarzonego-na-rozprawe-3070198)) SN uchylił wyrok, bo sąd odwoławczy uznał obecność obrońców za wystarczającą, mimo wniosku skazanego o doprowadzenie — zwłaszcza gdy apelacja kwestionowała sprawstwo. W [V KK 301/12](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-kk-301-12/uchylenie-wyroku-naruszenie-prawa-do-obrony-480477) SN stwierdził bezwzględną przyczynę odwoławczą z pkt 11 po wydaleniu oskarżonych z sali rozpraw bez podstaw prawnych, co stanowiło pogwałcenie ich prawa do obrony. ## 5. Konflikt interesów — jeden obrońca dla kilku oskarżonych Reprezentowanie przez jednego obrońcę dwóch oskarżonych o sprzecznych interesach, gdy obrona jest obligatoryjna, stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą z [art. 439 § 1 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-439) pkt 10. W [III KK 438/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-kk-438-24/uchylenie-wyroku-naruszenie-prawa-do-obrony-311663) SN uchylił wyrok, bo ten sam obrońca reprezentował K.W. i P.S., których interesy były sprzeczne — ujawnienie miejsca przechowywania narkotyków przez jednego mogło obciążyć drugiego. Ponieważ obrona K.W. była obligatoryjna, naruszenie to miało rangę bezwzględnej przyczyny odwoławczej. ## 6. Nieefektywność obrony — granica między przyczyną względną a bezwzględną Nienależyte lub nieefektywne wykonywanie obowiązków obrończych nie stanowi bezwzględnej przyczyny odwoławczej. W „Nienależyte lub nieefektywne wykonywanie obowiązków obrończych, gdyby nawet rozpatrywać je w kategoriach naruszenia prawa do obrony, można byłoby co najwyżej zakwalifikować jako obrazę prawa procesowego stanowiącą względną przyczynę odwoławczą" ([V KK 154/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-kk-154-24/oddalenie-kasacji-naruszenie-prawa-do-obrony-3100001)) SN wyraźnie oddzielił brak obrońcy (pkt 10) od nieefektywnej obrony, która co najwyżej uzasadnia względną przyczynę odwoławczą. --- **Źródła:** IV KK 185/23 (SN, 26.10.2023); III KK 445/21 (SN, 25.01.2022); III KK 458/16 (SN, 14.12.2016); V KK 449/17 (SN, 16.01.2018); V KK 309/15 (SN, 9.02.2016); IV KK 209/18 (SN, 8.08.2019); V KK 85/19 (SN, 2.07.2020); V KK 301/12 (SN, 19.06.2013); III KK 438/24 (SN, 9.04.2025); V KK 154/24 (SN, 9.10.2024); art. 439 § 1 pkt 10 i 11 k.p.k.; art. 79 § 1 i 4 k.p.k.; [art. 6 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-6); [art. 117 § 2 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-117) ## Źródła (orzeczenia) - [IV KK 185/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-kk-185-23/uchylenie-wyroku-naruszenie-prawa-do-obrony-262055) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2023-10-26 > „uchybienie o randze bezwzględnej przyczyny odwoławczej określonej w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. stanowi nieobecność obrońcy na rozprawie w przypadku braku wydania przez sąd postanowienia, o którym mowa w art. 79 § 4 k.p.k., stwierdzającego brak obligatoryjności obrony" - [III KK 445/21](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-kk-445-21/uchylenie-wyroku-brak-obrony-obligatoryjnej-333279) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2022-01-25 > „pkt 3 i 4 k.p.k. ustaje dopiero z chwilą orzeczenia przez sąd – a więc wydania w tej kwestii postanowienia – że udział obrońcy nie jest obowiązkowy (a" - [III KK 458/16](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-kk-458-16/naruszenie-prawa-do-obrony-w-postepowaniu-apelacyjnym-3074849) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2016-12-14 > „zaniechanie zawiadomienia obrońcy o terminie rozprawy i przeprowadzenie rozprawy w sytuacji, gdy brak jest dowodu zawiadomienia go o jej terminie jest niedopuszczalne" - [V KK 449/17](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-kk-449-17/naruszenie-prawa-do-obrony-kasacja-2141971) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2018-01-16 > „oskarżeni w tej sprawie nie mogą ponosić konsekwencji niewłaściwego funkcjonowania aparatu wewnątrz sądowego" - [V KK 309/15](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-kk-309-15/naruszenie-prawa-do-obrony-w-postepowaniu-karnym-617026) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2016-02-09 > „ychologii. „Pominięcie” zatem tego dowodu przez Sąd ad quem nie tylko nie działało na korzyść oskarżonego, ale wprost pozbawiło go gwarancji procesowej i to o charakterze" - [IV KK 209/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-kk-209-18/uchylenie-wyroku-naruszenie-prawa-procesowego-nieobecnosc-oskarzonego-1984806) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-08-08 > „oceny, czy stwierdzone uchybienie stanowi bezwzględny powód odwoławczy, czy też postrzegać należy je jako przyczynę względną wymagającą wykazania wpływu stwierdzonej obrazy prawa procesowego na treść orzeczenia poddanego kontroli kasacyjnej (art. 438 pkt 2 k.p.k.), dokonywać należy z punktu widzenia przepisów obowiązujących w czasie, gdy miała miejsce okoliczność warunkująca uznanie, że wystąpiło uchybienie wymienione w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k." - [V KK 85/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-kk-85-19/naruszenie-prawa-do-obrony-nie-doprowadzenie-oskarzonego-na-rozprawe-3070198) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2020-07-02 > „Gwarancyjny charakter prawa do obrony, w granicach którego mieści się też prawo do osobistej obrony w postępowaniu odwoławczym, pozwala bowiem na odstąpienie od sprowadzenia oskarżonego pozbawionego wolności na rozprawę odwoławczą, tylko w wyjątkowych wypadkach" - [V KK 301/12](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-kk-301-12/uchylenie-wyroku-naruszenie-prawa-do-obrony-480477) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2013-06-19 - [III KK 438/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-kk-438-24/uchylenie-wyroku-naruszenie-prawa-do-obrony-311663) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2025-04-09 - [V KK 154/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-kk-154-24/oddalenie-kasacji-naruszenie-prawa-do-obrony-3100001) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2024-10-09 > „nienależyte lub nieefektywne wykonywanie obowiazków obrończych, gdyby nawet rozpatrywać je w kategoriach naruszenia prawa do obrony, można byłoby co najwyżej zakwalifikować jako obrazę prawa procesowego stanowiącą względną przyczynę odwoławczą" ## Przepisy - [art. 439 § 1 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-439) — Kodeks postępowania karnego - [art. 79 § 1 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-79) — Kodeks postępowania karnego - [art. 79 § 4 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-79) — Kodeks postępowania karnego - [art. 117 § 2 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-117) — Kodeks postępowania karnego - [art. 6 k.p.k.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-karnego/art-6) — Kodeks postępowania karnego --- **Lexedit** — agent AI do researchu prawnego po polskim prawie: 1,4 mln orzeczeń (SN, NSA, WSA, sądy apelacyjne), 100 tys. aktów prawnych z wersjami historycznymi. Każde cytowanie w memo jest klikalne i weryfikowane względem treści źródła. Wypróbuj: https://lexedit.ai/research Więcej odpowiedzi: https://lexedit.ai/odpowiedzi · Indeks dla agentów AI: https://lexedit.ai/llms.txt