Krótka odpowiedź (TL;DR)
Wybór między nieważnością umowy kredytu CHF a tzw. „odfrankowieniem" (przeliczeniem rat po kursie NBP) ma fundamentalne znaczenie: nieważność oznacza upadek całej umowy i rozliczenie na zasadzie bezpodstawnego wzbogacenia (teoria dwóch kondykcji), natomiast odfrankowienie zakłada utrzymanie umowy w mocy z zastąpieniem kursu bankowego kursem średnim NBP. Sąd Najwyższy konsekwentnie orzeka, że po wyeliminowaniu abuzywnych klauzul przeliczeniowych umowa nie może pozostać w mocy, co de facto przesądza o nieważności jako jedynym skutecznym roszczeniu.
1. Dlaczego SN odrzuca „odfrankowienie" jako model rozliczenia?
Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie pozwala na utrzymanie umowy kredytu CHF jako kredytu złotowego z oprocentowaniem LIBOR. Takie przekształcenie zmieniałoby istotę umowy, co jest niedopuszczalne. W wyroku „Wykluczenie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego" → II CSKP 943/22. Podobnie w „Wyeliminowanie zaś ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze" → II CSKP 1547/22. Sąd nie jest uprawniony do uzupełniania umowy treścią nieuzgodnioną przez strony.
2. Klauzule kursowe jako główne świadczenie — dlaczego to ma znaczenie?
Kluczowe dla wyroku o nieważności jest to, że klauzule przeliczeniowe określają główne świadczenia stron. W „To, że postanowienia określające sposób ustalania kursu waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy, nie oznacza, że te postanowienia nie podlegają kontroli pod kątem ich abuzywności" → II CSKP 415/22. Skoro klauzule te są abuzywne i określają główne świadczenie, ich eliminacja powoduje, że umowa nie określa już wzajemnych świadczeń — co prowadzi do nieważności na podstawie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353(1) k.c. i art. 69 Prawa bankowego. Potwierdził to „postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne, ponieważ pozostawiają pole do arbitralnego działania banku i obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem" → II CSKP 876/22.
3. Teoria dwóch kondykcji vs teoria salda — jak rozliczać strony?
Przy nieważności umowy kluczowe jest rozliczenie stron. SN konsekwentnie stosuje teorię dwóch kondykcji, odrzucając teorię salda. W „stronie, która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu" → II CSKP 893/22. To samo stanowisko zajął SN w II CSKP 459/22, potwierdzając, że rozliczenie stron powinno nastąpić według teorii dwóch kondykcji, a nie teorii salda. Oznacza to, że kredytobiorca może dochodzić zwrotu wszystkich wpłaconych rat niezależnie od roszczenia banku o zwrot kapitału.
4. Czy sąd może zastąpić abuzywne klauzule przepisami dyspozytywnymi?
Banki często argumentują, że po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych lukę można wypełnić przepisami dyspozytywnymi, np. art. 358 § 2 k.c. (kurs średni NBP). SN stanowczo to odrzuca. W „nieuprawnione jest zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi, co prowadziłoby w istocie do zmiany treści łączącej strony umowy" → II CSKP 489/23 oraz „nie jest dopuszczalne zastosowanie przepisów o charakterze dyspozytywnym w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień abuzywnych" → II CSKP 489/23. To stanowisko jest spójne z orzecznictwem TSUE — sąd krajowy nie może modyfikować treści nieuczciwych warunków umownych.
5. Uchwała III CZP 6/21 — fundament linii orzeczniczej
Kluczową uchwałę wydał SN w sprawie III CZP 6/21, w której rozstrzygnął, że umowa kredytu bankowego indeksowanego kursem waluty obcej, zawarta z konsumentem, zawierająca niedozwolone postanowienia dotyczące mechanizmu ustalania kursu waluty, jest nieważna. SN uznał, że „klauzule waloryzacyjne muszą być wyrażone prostym i jednoznacznym językiem, co nie odnosi się jedynie do gramatycznego sformułowania, ale także do tego, aby umowa w sposób przejrzysty przedstawiała mechanizmy wymiany waluty obcej" → III CZP 6/21. Uchwała ta stała się fundamentem setek wyroków potwierdzających nieważność umów CHF.
6. Praktyczne konsekwencje wyboru roszczenia
Dla kredytobiorcy wybór roszczenia ma wymiar finansowy. Przy nieważności umowy kredytobiorca domaga się zwrotu wszystkich świadczeń spełnionych na rzecz banku (art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c.), a bank — zwrotu wypłaconego kapitału. Przy „odfrankowieniu" kredytobiorca nadal spłaca kredyt, ale po obiektywnym kursie NBP. Ponieważ SN konsekwentnie odrzuca model odfrankowienia, w praktyce jedyną dostępną drogą jest powództwo o ustalenie nieważności umowy i zapłatę. Potwierdza to „Wyeliminowanie z umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej klauzuli przeliczeniowej powoduje, że nie jest możliwe określenie zgodnego z wolą stron rozmiaru wzajemnych świadczeń" → II CSKP 454/22.
Źródła: III CZP 6/21, II CSKP 415/22, II CSKP 454/22, II CSKP 459/22, II CSKP 489/23, II CSKP 876/22, II CSKP 893/22, II CSKP 943/22, II CSKP 1547/22, II CSKP 1958/22; art. 58 § 1 k.c., art. 353(1) k.c., art. 385(1) k.c., art. 405 k.c., art. 410 § 1 k.c., art. 358 § 2 k.c.