TL;DR
Stwierdzenie nieważności umowy kredytu CHF powoduje, że obie strony muszą zwrócić sobie świadczenia spełnione w wykonaniu tej umowy — na zasadzie tzw. teorii dwóch kondykcji (art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c.). Konsument odzyskuje wszystkie wpłacone raty, a bank może żądać zwrotu wypłaconego kapitału wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Bank nie może domagać się wynagrodzenia za korzystanie z kapitału ani powoływać się na prawo zatrzymania.
Czy po stwierdzeniu nieważności umowy CHF strony muszą zwrócić sobie świadczenia?
Tak. Kluczową uchwałę w tej sprawie podjął SN w składzie 7 sędziów: III CZP 6/21. Oznacza to odrzucenie tzw. teorii salda i przyjęcie teorii dwóch kondykcji — roszczenia obu stron są niezależne. Potwierdził to SN m.in. w II CSKP 459/22, uchylając wyrok SA, który błędnie zastosował teorię salda, oraz w II CSKP 893/22, gdzie SN wyraźnie wskazał, że rozliczenie stron po nieważności umowy kredytu wymaga odrębnego rozpatrzenia roszczeń każdej ze stron.
Co dokładnie konsument może odzyskać od banku?
Konsument może żądać zwrotu wszystkich świadczeń pieniężnych spełnionych na rzecz banku w wykonaniu nieważnej umowy — rat kapitałowo-odsetkowych, prowizji i opłat. Podstawą jest art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c. (nienależne świadczenie). Jak podkreślił SN w II CSKP 434/23, konsument ma prawo do zwrotu nienależnych świadczeń z nieważnej umowy kredytu indeksowanego do CHF. Potwierdził to TSUE w „dyrektywa 93/13 stoi na przeszkodzie wykładni prawa krajowego, która pozwala bankowi na żądanie od konsumenta zwrotu kwot innych niż kapitał wypłacony i ustawowe odsetki za opóźnienie" → C-756/22.
Co bank może żądać od konsumenta?
Bankowi przysługuje roszczenie o zwrot wypłaconego kapitału kredytu na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Zgodnie z uchwałą III CZP 6/21. Bank nie może jednak dochodzić wynagrodzenia za korzystanie z kapitału, kosztów ryzyka walutowego ani innych świadczeń wykraczających poza sam kapitał i odsetki ustawowe — co potwierdził TSUE w sprawie C-756/22. W II CSKP 180/25 SN dodatkowo podkreślił, że bank może żądać zwrotu kapitału na podstawie przepisów o nienależnym świadczeniu, ale wyłącznie w zakresie faktycznie niezwróconej części kapitału.
Czy bankowi przysługuje prawo zatrzymania?
Nie. SN konsekwentnie orzeka, że bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania w sprawach o zwrot świadczeń z nieważnej umowy kredytu CHF. W „Prawo zatrzymania nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony" → II CSKP 1094/23. Instytucja ta ma charakter subsydiarny wobec potrącenia, a w przypadku wierzytelności pieniężnych właściwym trybem rozliczenia jest właśnie potrącenie. Stanowisko to potwierdził SN m.in. w II CSKP 1491/22, gdzie oddalił skargę kasacyjną banku podnoszącego zarzut zatrzymania, oraz w II CSKP 830/23, uchylając wyrok SA w części dotyczącej zarzutu zatrzymania.
Od kiedy należą się odsetki za opóźnienie?
Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy — wymagalność powstaje dopiero z wezwaniem dłużnika do spełnienia świadczenia (art. 455 k.c.). W „Wezwanie skierowane do banku o zwrot uiszczonych na jego rzecz rat z powołaniem się na nieważność umowy lub abuzywność postanowień umownych spełnia wymagania wezwania, o którym mowa w art. 455 k.c." → II CSKP 1094/23. Oznacza to, że odsetki ustawowe za opóźnienie liczy się od daty wezwania banku do zwrotu, a nie — jak twierdziły banki — od daty prawomocnego wyroku.
Czy abuzywne klauzule można zastąpić przepisami dyspozytywnymi?
Nie. SN wielokrotnie potwierdził, że abuzywnych klauzul indeksacyjnych nie można zastąpić przepisami prawa dyspozytywnego ani kursem średnim NBP. W „Eliminacja powyższych klauzul przeliczeniowych z łączącej strony umowy powoduje jej upadek, gdyż nie będzie możliwe dalsze jej wykonywanie" → II CSKP 1442/22. Podobnie w II CSKP 611/22 SN oddalił skargę kasacyjną banku, podtrzymując, że po wyeliminowaniu abuzywnych klauzul waloryzacyjnych i oprocentowania umowa nie może być utrzymana w mocy, a sąd nie może jej uzupełniać.
Źródła: III CZP 6/21 (SN, 7.5.2021), II CSKP 459/22 (SN, 3.2.2022), II CSKP 893/22 (SN, 13.10.2022), II CSKP 1442/22 (SN, 22.2.2023), II CSKP 611/22 (SN, 28.7.2023), II CSKP 434/23 (SN, 15.10.2024), II CSKP 1094/23 (SN, 20.9.2024), II CSKP 1491/22 (SN, 8.10.2024), II CSKP 180/25 (SN, 6.6.2025), II CSKP 830/23 (SN, 14.5.2025), C-756/22 (TSUE, 11.12.2023); przepisy: art. 385¹, art. 405, art. 410, art. 455, art. 496 k.c.