TL;DR
Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną ZUS do rozpoznania tylko wtedy, gdy zachodzi jedna z czterech przesłanek z art. 398⁹ § 1 k.p.c.: istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów budzących wątpliwości lub rozbieżności, nieważność postępowania albo oczywista zasadność skargi. W praktyce SN odmawia przyjęcia zdecydowanej większości skarg organu rentowego, podkreślając, że skarga kasacyjna nie jest trzecią instancją, lecz służy ochronie interesu publicznego.
1. Cztery przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej — katalog zamknięty
Zgodnie z art. 398⁹ § 1 k.p.c., SN przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli: 1) w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, 2) istnieje potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie, 3) zachodzi nieważność postępowania, 4) skarga jest oczywiście uzasadniona. Katalog ten jest zamknięty — inne argumenty, nawet „rażące naruszenie interesów ubezpieczonego", nie stanowią przesłanki jurydycznej. Jak podkreślił SN w „Użyte instrumentarium pojęciowe „wyrok narusza podstawowe prawa i trwale interesy ubezpieczonego" nie stanowi przesłanki jurydycznej" → I UK 365/18. Ten sam sąd wyraźnie zaznaczył, że „Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie ewentualnych błędów w zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej indywidualnej sprawie" → I UK 365/18.
2. Istotne zagadnienie prawne — nowość i znaczenie dla rozwoju prawa
Za istotne zagadnienie prawne uznaje się zagadnienie dotychczas niewyjaśnione i nierozwiązane w orzecznictwie, cechujące się nowością, którego rozstrzygnięcie sprzyja rozwojowi prawa. SN odmówił przyjęcia skargi ZUS, gdy kwestia prawna była już rozstrzygnięta w uchwale powiększonego składu — „Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że jako sąd kasacyjny nie jest sądem powszechnym zwykłej, trzeciej instancji" → II UK 320/19. Podobnie w II UK 292/14 SN wskazał, że powołanie się na potrzebę wykładni wymaga wykazania rozbieżności w orzecznictwie, a nie tylko niezadowolenia z wyroku SA.
3. Oczywista zasadność — najtrudniejsza do wykazania przesłanka
Oczywista zasadność (pkt 4) wymaga wykazania, że naruszenie prawa jest widoczne prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby pogłębionej analizy. SN konsekwentnie odmawia przyjęcia skarg ZUS opartych na tej przesłance, gdy zarzuty sprowadzają się do kwestionowania ustaleń faktycznych lub oceny dowodów. W „Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona" → II UK 96/18. Podobnie w „dla przyjęcia skargi do rozpoznania niezbędne jest wykazanie kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego oczywistości widocznej prima facie" → II UK 188/16. W III USK 173/23 SN dodał, że „Rozpoznanie skargi kasacyjnej następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych" → III USK 173/23 — sam zarzut błędnej wykładni bez wykazania oczywistości nie wystarcza.
4. Wykluczenie między przesłankami — oczywista zasadność a potrzeba wykładni
SN wielokrotnie podkreśla, że jednoczesne powołanie się na oczywistą zasadność skargi i na potrzebę wykładni przepisów jest wewnętrznie sprzeczne. W „Jednoczesne uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania występującymi w sprawie wątpliwościami prawnymi (…) generalnie wyklucza możliwość oczywistej zasadności skargi" → II UK 292/14. Jeśli sprawa wymaga pogłębionej analizy prawnej, to z definicji nie jest „oczywiście uzasadniona".
5. Wymogi formalne — odrzucenie za brak korelacji zaskarżenia i wniosku
Nawet jeśli merytorycznie skarga mogłaby być zasadna, SN odrzuca ją za niespełnienie wymogów formalnych z art. 398⁴ k.p.c. W III USKP 70/24 SN odrzucił skargę ZUS, ponieważ „Postępowanie kasacyjne jest sformalizowane, co wymaga od jego uczestników spełnienia określonych warunków, by doszło do rozpoznania tego środka" → III USKP 70/24 — organ zaskarżył wyrok w części, a wniósł o uchylenie w całości, co stanowi brak korelacji między zakresem zaskarżenia a wnioskiem kasacyjnym. Z kolei w II UK 143/17 SN wskazał, że „wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania stanowi odrębny element pisma niezależny od przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia" → II UK 143/17 — powtórzenie zarzutów z podstaw kasacyjnych nie zastępuje uzasadnienia wniosku o przyjęcie.
6. Kiedy SN przyjmuje skargę ZUS — przykłady pozytywne
SN przyjmuje skargę ZUS, gdy organ rentowy skutecznie wykazuje istotne zagadnienie prawne lub rozbieżność w orzecznictwie. W III UK 185/19 SN uwzględnił skargę organu rentowego, uchylając wyrok SA w części dotyczącej zbiegu renty socjalnej z zasiłkiem chorobowym, ponieważ sąd meriti pominął zastosowanie art. 100 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stosowanego odpowiednio do renty socjalnej. W II USK 138/23 SN przyjął skargę organu rentowego w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy, a w I USK 159/24 — w sprawie o wysokość składki na ubezpieczenia wypadkowe, co wskazuje, że SN interweniuje, gdy identyfikuje realne zagadnienie wykładni prawa wymagające ujednolicenia.
Źródła
- II UK 320/19 (SN, 10.12.2020)
- II UK 143/17 (SN, 31.01.2018)
- II UK 96/18 (SN, 9.04.2019)
- II UK 188/16 (SN, 21.02.2017)
- II UK 292/14 (SN, 1.04.2015)
- I UK 365/18 (SN, 4.04.2019)
- I USK 88/22 (SN, 21.03.2023)
- III USK 173/23 (SN, 6.12.2023)
- III USKP 70/24 (SN, 15.01.2025)
- III UK 185/19 (SN, 20.10.2020)
- II USK 138/23 (SN, 11.06.2024)
- I USK 159/24 (SN, 13.05.2025)
- art. 398⁹ § 1 k.p.c. *(nie zweryfikowano automatycznie — indeks bazy nie obejmuje artykułów z indeksem górnym; tekst przepisu potwierdzony ręcznie)*
- art. 398⁴ k.p.c. *(j.w.)*
- art. 100 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS