Pozew o rozwód wnosi się do sądu okręgowego właściwego zgodnie z art. 41 k.p.c., który ustala wyłączną właściwość miejscową w trójstopniowej hierarchii: (1) ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, (2) miejsce zamieszkania pozwanego, (3) miejsce zamieszkania powoda. Dopiero gdy żadna z tych podstaw nie pozwala ustalić właściwości w Polsce, Sąd Najwyższy w trybie art. 45 k.p.c. oznacza sąd właściwy — ale tylko na wniosek sądu, do którego wpłynął pozew.
Jaką hierarchię podstaw właściwości ustala art. 41 k.p.c.?
art. 41 k.p.c. przewiduje trzy kaskadowe kryteria. Pierwszą podstawą jest ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków w okręgu sądu polskiego, pod warunkiem że choć jedno z nich tam nadal mieszka lub przebywa. Sąd Najwyższy podkreślił, że przepis ten dotyczy wyłącznie sądów polskich — ostatnie wspólne miejsce zamieszkania za granicą nie uruchamia pierwszej podstawy. Jak wskazał SN: „Przepisy kodeksu postępowania cywilnego dotyczące właściwości sądu traktują o sądzie właściwym w Polsce" → V CO 61/21. Drugą podstawą jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a trzecią — sąd miejsca zamieszkania powoda. SN wyraźnie potwierdził, że sąd miejsca zamieszkania powoda może być właściwy również wtedy, gdy pozwany nie ma miejsca zamieszkania w Polsce — „istniały podstawy dla określenia właściwości miejscowej stosownie do wymagań z art. 41 k.p.c." → IV CO 208/19.
Co, gdy małżonkowie mieszkają za granicą?
Gdy obie strony zamieszkują za granicą, a ostatnie wspólne miejsce zamieszkania również znajdowało się poza Polską, pierwsza podstawa z art. 41 k.p.c. nie zachodzi. SN konsekwentnie odmawia oznaczenia sądu właściwego, dopóki nie wyczerpano kolejnych podstaw. W postanowieniu V CO 73/21 Sąd Najwyższy stwierdził, że „konieczność oznaczenia przez Sąd Najwyższy sądu aktualizuje się dopiero w razie stwierdzenia, że żadna ze stron nie zamieszkuje w Polsce" → V CO 73/21. Podobnie w III CO 581/24 SN odmówił oznaczenia, ponieważ powódka wskazała miejsce zamieszkania w Warszawie, co pozwalało ustalić właściwość z art. 41 zd. 2 in fine k.p.c. — „Oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu właściwego jest uzasadnione dopiero w razie jednoznacznego stwierdzenia, że nie jest możliwe ustalenie właściwości miejscowej sądu na podstawie art. 41 k.p.c." → III CO 581/24. Identyczną linię orzeczniczą potwierdził SN w III CO 747/24, oddalając wniosek, gdy pozwany miał miejsce zamieszkania w Polsce.
Kto może wystąpić o oznaczenie sądu właściwego?
Po nowelizacji k.p.c. z 4 lipca 2019 r. uprawnienie do wystąpienia do SN o oznaczenie sądu właściwego przysługuje wyłącznie sądowi, do którego wpłynął pozew — nie stronie. W III CO 666/23 SN odrzucił wniosek powoda, podkreślając: „o oznaczenie sądu właściwego przez Sąd Najwyższy może wystąpić wyłącznie sąd, do którego wpłynął pozew" → III CO 666/23. Ten sam wniosek złożony bezpośrednio przez powoda jest niedopuszczalny. Potwierdził to również I CO 94/19, w którym SN odrzucił wniosek wnioskodawczyni, stwierdzając, że powodowi takie uprawnienie nie przysługuje.
Kiedy SN odmówi oznaczenia — braki formalne i przedwczesność
Sąd Najwyższy konsekwentnie zwraca akta sprawy, gdy wniosek o oznaczenie sądu jest przedwczesny lub pozew ma braki formalne. W IV CO 175/21 SN zwrócił akta, ponieważ pozew nie zawierał aktualnych adresów stron — „wbrew treści art. 126 § 2 pkt 1 k.p.c. w pozwie nie oznaczono adresów powoda i pozwanej odpowiadających stanowi faktycznemu" → IV CO 175/21. Z kolei w V CO 123/19 SN odmówił oznaczenia, ponieważ sąd okręgowy nie przedstawił żadnego uzasadnienia — „Nie jest bowiem rolą Sądu Najwyższego podejmowanie się próby odtworzenia motywów przyjmowanych przez Sąd Okręgowy" → V CO 123/19. W IV CO 164/21 SN odmówił oznaczenia z uwagi na niewystarczające ustalenie okoliczności dotyczących miejsca zamieszkania stron, zwracając sprawę do dalszego wyjaśnienia.
Czy właściwość z art. 41 k.p.c. jest wyłączna?
Tak — art. 41 k.p.c. ustala właściwość wyłączną, której nie można zmienić przez poddanie się sądowi (brak prorogacji). Oznacza to, że nawet zgodne oświadczenie stron nie może przenieść sprawy do innego sądu okręgowego. SN wielokrotnie potwierdzał, że hierarchia podstaw z art. 41 k.p.c. ma charakter bezwzględnie wiążący — sąd rozpoznający sprawę z urzędu bada swoją właściwość. Jak wynika z V CO 61/21, sąd miejsca ostatniego wspólnego zamieszkania nie przestaje być właściwy, jeżeli jeden z małżonków zamieszkuje nadal w okręgu tego sądu, choćby nie w tej samej miejscowości.
Źródła: V CO 61/21 (SN, 30.3.2021); IV CO 208/19 (SN, 1.10.2019); V CO 73/21 (SN, 30.4.2021); III CO 581/24 (SN, 12.6.2024); III CO 747/24 (SN, 6.11.2024); III CO 666/23 (SN, 26.10.2023); I CO 94/19 (SN, 26.11.2019); IV CO 175/21 (SN, 14.10.2021); V CO 123/19 (SN, 7.6.2019); IV CO 164/21 (SN, 17.9.2021); art. 41 k.p.c.; art. 45 k.p.c.