III CZP 16/21
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 grudnia 2021 r. (sygn. akt III CZP 16/21) rozstrzygnął zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy w Ł., dotyczące dopuszczalności zastrzeżenia kary umownej za zwłokę w wykonaniu zobowiązania w postaci określonego procentu wynagrodzenia umownego za każdy dzień zwłoki, bez określenia końcowego terminu naliczania kary ani jej kwoty maksymalnej. Sprawa dotyczyła powództwa o ustalenie, że pozwanej spółce nie przysługują wierzytelności z tytułu kary umownej naliczonej na podstawie takiej klauzuli. Sąd Rejonowy w Ł. oddalił powództwo, uznając zastrzeżenie kary umownej za bezwzględnie nieważne, gdyż prowadziłoby to do obciążenia dłużnika zobowiązaniem wieczystym i nie spełniało wymogu określenia kwoty kary zgodnie z art. 483 § 1 k.c. Sąd Okręgowy powziął wątpliwość prawną z uwagi na rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy, opierając się na zasadzie swobody umów (art. 353¹ k.c.) oraz analizując przepisy Kodeksu cywilnego i orzecznictwo, uznał, że zastrzeżenie kary umownej w opisanej formie jest dopuszczalne. Podkreślono, że określenie kary umownej nie musi polegać na wskazaniu konkretnej kwoty, lecz wystarczające jest oznaczenie podstaw do jej obliczenia. Wskazano, że brak określenia maksymalnej kwoty lub terminu końcowego nie narusza natury stosunku obligacyjnego, a instytucja miarkowania kary umownej (art. 484 § 2 k.c.) stanowi odpowiedni mechanizm ochrony dłużnika przed nadmiernie wygórowaną karą. Sąd Najwyższy nie podzielił stanowiska, że takie zastrzeżenie prowadzi do zobowiązania wieczystego, wskazując na możliwość przedawnienia roszczenia głównego i kar umownych.
Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.
Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.
Wartość praktyczna
Siła precedensu: WysokaUstalenie dopuszczalności zastrzegania kar umownych za zwłokę bez określenia ich maksymalnej wysokości lub terminu końcowego, a także wskazanie na rolę instytucji miarkowania kary.
Orzeczenie dotyczy specyficznego ukształtowania kary umownej i nie wyłącza możliwości stosowania instytucji miarkowania kary w przypadkach nadmiernego jej wygórowania.
Zagadnienia prawne (1)
Czy ważne i dopuszczalne jest zastrzeżenie na podstawie art. 483 § 1 k.c. kary umownej w postaci określonego procentu wynagrodzenia umownego za każdy dzień zwłoki bez określenia końcowego terminu naliczenia kary umownej ani jej kwoty maksymalnej?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej za zwłokę w wykonaniu zobowiązania w postaci określonego procentu ustalonego wynagrodzenia umownego za każdy dzień zwłoki, nawet jeżeli nie określono końcowego terminu naliczania kary umownej ani jej kwoty maksymalnej.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy oparł się na zasadzie swobody umów, stwierdzając brak wyraźnych przepisów zakazujących takiego zastrzeżenia. Analiza art. 483 § 1 k.c. wykazała, że określenie kary umownej może nastąpić przez wskazanie podstaw do jej obliczenia. Brak limitu kwotowego lub czasowego nie narusza natury stosunku obligacyjnego, a instytucja miarkowania kary umownej stanowi odpowiednią ochronę dłużnika.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| P.H.U. D. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółki komandytowej z siedzibą w Ł. | spółka | powódka |
| B. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w L. | spółka | pozwana |
Przepisy (7)
Główne
k.c. art. 483 § § 1
Kodeks cywilny
Dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej w postaci określonego procentu wynagrodzenia umownego za każdy dzień zwłoki, nawet jeżeli nie określono końcowego terminu naliczania kary umownej ani jej kwoty maksymalnej.
Pomocnicze
k.c. art. 353 § 1
Kodeks cywilny
Zasada swobody umów nakazuje przyjąć dopuszczalność uzgodnionych przez strony postanowień umowy, chyba że istnieją wyraźne racje wynikające z ustawy, właściwości stosunku lub zasad współżycia społecznego, które przemawiają przeciwko takiemu wnioskowi.
k.c. art. 484 § 1
Kodeks cywilny
Zasada, że odpowiedzialność dłużnika nie może przekroczyć wysokości zastrzeżonej kary, ma charakter względnie wiążący.
k.c. art. 484 § 2
Kodeks cywilny
Instytucja miarkowania kary umownej jest właściwym instrumentem łagodzenia skutków zastrzeżenia nadmiernie wygórowanej kary.
k.c. art. 365 § 1
Kodeks cywilny
Dotyczy możliwości wypowiedzenia zobowiązań bezterminowych o charakterze ciągłym.
u.P.G. RP art. 15
Ustawa o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej
p.z.p. art. 436 § 3
Prawo zamówień publicznych
Umowa powinna określać m.in. łączną maksymalną wysokość kar umownych, jednak przepis ten dotyczy wyłącznie stosunków prawnych regulowanych tą ustawą i wszedł w życie po dacie zawarcia umowy w sprawie.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Dopuszczalność zastrzeżenia kary umownej za zwłokę w postaci procentu wynagrodzenia za każdy dzień zwłoki, nawet bez określenia maksymalnej kwoty lub terminu końcowego, wynika z zasady swobody umów. • Określenie kary umownej może nastąpić przez wskazanie podstaw do jej obliczenia, a niekoniecznie przez podanie konkretnej kwoty. • Brak limitu kwotowego lub czasowego kary umownej nie narusza natury stosunku obligacyjnego. • Instytucja miarkowania kary umownej stanowi odpowiedni instrument ochrony dłużnika przed nadmiernie wygórowaną karą. • Możliwość przedawnienia roszczenia głównego i kar umownych chroni interes dłużnika.
Odrzucone argumenty
Zastrzeżenie kary umownej bez określenia jej maksymalnej wysokości lub końcowego terminu naliczania jest nieważne, gdyż prowadzi do obciążenia dłużnika zobowiązaniem wieczystym. • Takie zastrzeżenie nie spełnia wymogu określenia kwoty kary zgodnie z art. 483 § 1 k.c. • Przepisy o karze umownej mają charakter wyjątkowy i nie mogą podlegać wykładni rozszerzającej.
Godne uwagi sformułowania
Dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej za zwłokę w wykonaniu zobowiązania w postaci określonego procentu ustalonego wynagrodzenia umownego za każdy dzień zwłoki, nawet jeżeli nie określono końcowego terminu naliczania kary umownej ani jej kwoty maksymalnej. • Zasada swobody umów nakazuje przyjąć dopuszczalność uzgodnionych przez strony postanowień umowy, chyba że istnieją wyraźne racje wynikające z ustawy, właściwości stosunku lub zasad współżycia społecznego, które przemawiają przeciwko takiemu wnioskowi. • Właściwym instrumentem łagodzenia skutków zastrzeżenia nadmiernie wygórowanej kary umownej i zapewnienia równowagi interesów stron nie jest wykluczenie możliwości zastrzegania jej w niektórych formach, ale instytucja miarkowania kary.
Skład orzekający
Joanna Misztal-Konecka
przewodniczący
Beata Janiszewska
członek
Marcin Krajewski
sprawozdawca
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Ustalenie dopuszczalności zastrzegania kar umownych za zwłokę bez określenia ich maksymalnej wysokości lub terminu końcowego, a także wskazanie na rolę instytucji miarkowania kary."
Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznego ukształtowania kary umownej i nie wyłącza możliwości stosowania instytucji miarkowania kary w przypadkach nadmiernego jej wygórowania.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy powszechnie stosowanego w obrocie gospodarczym mechanizmu kar umownych i rozstrzyga istotną wątpliwość interpretacyjną, która ma praktyczne znaczenie dla wielu umów.
“Kara umowna bez limitu? Sąd Najwyższy wyjaśnia, kiedy jest to dopuszczalne.”
Twój asystent do analizy prawnej.
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
- Analiza orzecznictwa i przepisów
- Drafting pism i dokumentów
- Odpowiedzi na pytania prawne
- Pogłębiona analiza z doktryny
Pełny tekst orzeczenia
Oryginalna treść postanowienia (niezmieniona). Otwiera się jako osobna strona.