II CSK 100/19
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSprawa dotyczyła wniosku rodziców, P. S. i I. S., o uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po ich synu D. S. Wnioskodawcy twierdzili, że działali pod wpływem błędu co do rzeczywistego stanu spadku, który okazał się zadłużony. Sąd Rejonowy oddalił wniosek, uznając brak należytej staranności spadkobierców w ustalaniu składu spadku, mimo że otrzymali fakturę za telefon syna i wiedzieli o jego działalności gospodarczej. Sąd Okręgowy oddalił apelację, dodatkowo ustalając, że wnioskodawcy mieli wiedzę o prowadzeniu działalności gospodarczej syna już wcześniej, co powinno skłonić ich do zbadania zadłużenia nie tylko w urzędzie skarbowym, ale i w ZUS. Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, uchylił postanowienie sądu okręgowego. Wskazał, że sąd drugiej instancji błędnie ocenił materiał dowodowy i nie przeprowadził wystarczającego postępowania wyjaśniającego, zwłaszcza w kwestii stanu psychicznego wnioskodawców i powszechności wiedzy o obowiązku płacenia składek ZUS przez przedsiębiorców. Podkreślono również, że sąd okręgowy naruszył art. 381 k.p.c. przez pominięcie wniosku dowodowego o dokumentację medyczną, a także że w postępowaniu nieprocesowym sąd ma szersze możliwości dopuszczenia dowodów z urzędu dla zapewnienia sprawiedliwego rozstrzygnięcia.
Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.
Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.
Wartość praktyczna
Siła precedensu: WysokaInterpretacja przepisów dotyczących uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, ocena należytej staranności spadkobiercy, rola sądu w postępowaniu dowodowym (zwłaszcza w postępowaniu nieprocesowym), dopuszczalność dowodów z urzędu.
Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji faktycznej, ale jego wnioski dotyczące zasad procesowych i materialnych mają szersze zastosowanie.
Zagadnienia prawne (3)
Czy błąd spadkobiercy co do stanu spadku (istnienia lub wysokości długów) może stanowić podstawę do uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, jeśli błąd ten nie wynika z niezachowania przez spadkobiercę należytej staranności?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, błąd co do faktu lub prawa może stanowić podstawę uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, pod warunkiem, że błąd jest usprawiedliwiony okolicznościami i nie wynika z niezachowania przez spadkobiercę należytej staranności.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy wskazał, że sądy niższych instancji błędnie oceniły, czy wnioskodawcy zachowali należytą staranność przy ustalaniu stanu spadku, zwłaszcza w kontekście wiedzy o działalności gospodarczej syna i potencjalnych długach wobec ZUS. Podkreślono, że ocena staranności musi uwzględniać indywidualne okoliczności sprawy i przeciętny stan świadomości prawnej społeczeństwa.
Czy sąd drugiej instancji, dokonując odmiennej oceny materiału dowodowego niż sąd pierwszej instancji, może zmienić ustalenia faktyczne bez ponownego przeprowadzania postępowania dowodowego, zwłaszcza gdy kluczowe ustalenia opierają się na niepełnych lub dyskredytowanych wyjaśnieniach stron?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, w sytuacji, gdy kluczowe ustalenia faktyczne są dyskredytowane lub opierają się na niejednoznacznych dowodach, sąd drugiej instancji powinien przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe lub dopuścić dowody z urzędu, aby zapewnić stronom prawo do wysłuchania i rzetelne ustalenie stanu faktycznego.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy uznał, że sąd okręgowy błędnie ustalił wiedzę wnioskodawców o działalności gospodarczej syna na podstawie jednego sformułowania we wniosku, dyskredytując ich wyjaśnienia. Wskazano na konieczność uzupełniającego przesłuchania wnioskodawców oraz na możliwość dopuszczenia dowodów z urzędu, szczególnie w postępowaniu nieprocesowym.
Czy sąd może dopuścić dowód z urzędu w postępowaniu nieprocesowym, jeśli jest on niezbędny do wydania sprawiedliwego rozstrzygnięcia i zapewnienia ochrony prawnej?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, w postępowaniu nieprocesowym sąd ma znacznie szersze możliwości działania z urzędu, w tym w zakresie postępowania dowodowego, jeśli jest to niezbędne do wydania sprawiedliwego rozstrzygnięcia, zgodnego z rzeczywistym stanem rzeczy, lub zapobieżenia wydaniu oczywiście nieprawomocnego orzeczenia.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy podkreślił, że rola art. 232 zd. drugie k.p.c. nie ogranicza się do wypadków wyjątkowych, a sąd powinien skorzystać z uprawnienia do dopuszczenia dowodu z urzędu, gdy jest to niezbędne do wydania sprawiedliwego wyroku, zwłaszcza w sprawach o istotnym znaczeniu dla pewności obrotu prawnego, jak sprawy spadkowe.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| P. S. | osoba_fizyczna | wnioskodawca |
| I. S. | osoba_fizyczna | wnioskodawca |
| Zakład Ubezpieczeń Społecznych w W. | instytucja | uczestnik |
Przepisy (12)
Główne
k.c. art. 1019 § § 2
Kodeks cywilny
Określa przesłanki uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, w tym wymóg usprawiedliwionego błędu.
Pomocnicze
k.c. art. 84 § § 1
Kodeks cywilny
Dotyczy błędu jako podstawy uchylenia się od skutków czynności prawnej.
k.c. art. 84 § § 2
Kodeks cywilny
Określa, że błąd uzasadnia uchylenie się od skutków prawnych, gdy dotyczy treści czynności prawnej lub jej celu.
k.c. art. 1012
Kodeks cywilny
Dotyczy oświadczeń spadkowych i terminów ich składania.
k.c. art. 1015
Kodeks cywilny
Dotyczy skutków niezłożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie.
k.p.c. art. 233 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy oceny wiarygodności i mocy dowodów.
k.p.c. art. 316
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy podstawy wyrokowania sądu drugiej instancji.
k.p.c. art. 381
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy możliwości dopuszczenia nowych dowodów w postępowaniu apelacyjnym.
k.p.c. art. 230
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy związania sądu ustaleniami faktycznymi sądu niższej instancji.
k.p.c. art. 398 § 3
Kodeks postępowania cywilnego
Określa podstawy skargi kasacyjnej.
k.p.c. art. 398 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy skutków uwzględnienia skargi kasacyjnej.
k.p.c. art. 232 § zdanie drugie
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy możliwości dopuszczenia dowodu z urzędu przez sąd.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Sąd Okręgowy błędnie ocenił materiał dowodowy w zakresie wiedzy wnioskodawców o działalności gospodarczej syna. • Sąd Okręgowy naruszył art. 381 k.p.c. przez pominięcie wniosku dowodowego o dokumentację medyczną. • W postępowaniu nieprocesowym sąd powinien mieć szersze możliwości dopuszczenia dowodów z urzędu dla zapewnienia sprawiedliwego rozstrzygnięcia.
Odrzucone argumenty
Wnioskodawcy nie zachowali należytej staranności w ustalaniu stanu spadku. • Błąd wnioskodawców co do stanu spadku nie był usprawiedliwiony okolicznościami. • Wnioskodawcy nie wykazali, że pouczenia sądu były błędne lub niezrozumiałe z przyczyn od nich niezależnych.
Godne uwagi sformułowania
błąd co do rzeczywistego składu spadku może stanowić podstawę uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia pod warunkiem, że brak wiedzy spadkobierców w tym względzie nie wynika z niezachowania przez nich należytej staranności • wiedza o tym, że każdego przedsiębiorcę obciąża nie tylko obowiązek płacenia podatków, ale także uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, jest powszechna • jest wątpliwe czy wiedza o obowiązku płacenia przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą składek do ZUS jest tak powszechnie znany wśród obywateli nie prowadzących działalności gospodarczej, że mieści się w ramach przeciętnego stanu świadomości prawnej społeczeństwa • w polskim systemie prawa procesowego zeznania stron nie mogą być dyskredytowane z samego tylko powodu, że pochodzą od stron • rola art. 232 zdanie drugie k.p.c. nie sprowadza się tylko do wypadków absolutnie wyjątkowych, ale może znaleźć zastosowanie także wówczas, gdy dopuszczenie (znanego sądowi) dowodu z urzędu jest niezbędne do wydania sprawiedliwego rozstrzygnięcia
Skład orzekający
Małgorzata Manowska
przewodniczący-sprawozdawca
Marcin Krajewski
członek
Tomasz Szanciło
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, ocena należytej staranności spadkobiercy, rola sądu w postępowaniu dowodowym (zwłaszcza w postępowaniu nieprocesowym), dopuszczalność dowodów z urzędu."
Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji faktycznej, ale jego wnioski dotyczące zasad procesowych i materialnych mają szersze zastosowanie.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa pokazuje, jak ważne jest dokładne badanie stanu spadku i jak sądy oceniają 'należytą staranność' spadkobierców. Podkreśla też rolę sądu w zapewnieniu sprawiedliwości poprzez dopuszczanie dowodów z urzędu.
“Czy błąd rodziców w ocenie długów syna po śmierci był usprawiedliwiony? Sąd Najwyższy wyjaśnia zasady dziedziczenia.”
Sektor
inne
Twój asystent do analizy prawnej.
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
- Analiza orzecznictwa i przepisów
- Drafting pism i dokumentów
- Odpowiedzi na pytania prawne
- Pogłębiona analiza z doktryny
Pełny tekst orzeczenia
Oryginalna treść postanowienia (niezmieniona). Otwiera się jako osobna strona.