Krótka odpowiedź (TL;DR)
Skarga kasacyjna w sprawach o prawa majątkowe jest niedopuszczalna, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż 50 000 zł (art. 398² § 1 k.p.c.), a w sprawach o zniesienie współwłasności i dział spadku — gdy jest niższa niż 150 000 zł (art. 519¹ § 4 pkt 4 k.p.c.). Sąd Najwyższy sprawdza ten wymóg z urzędu, nie jest związany kwotą wskazaną przez stronę, a wartość zaskarżenia kasacyjnego co do zasady nie może przekroczyć wartości oznaczonej w apelacji.
1. Jakie progi kwotowe obowiązują i gdzie je znaleźć?
W postępowaniu procesowym (wyroki) kluczowy jest art. 398² § 1 k.p.c.: skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż 50 000 zł. W postępowaniu nieprocesowym z kolei art. 519¹ § 4 pkt 4 k.p.c. wyłącza dopuszczalność skargi w sprawach o zniesienie współwłasności i dział spadku poniżej 150 000 zł. SN konsekwentnie stosuje te progi — odrzucając skargę przy wartości 27 955,99 zł „skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych" → I CSK 2554/23, a także przy 10 000 zł V CSK 102/21. W sprawach ubezpieczeń społecznych próg wynosi 10 000 zł, przy czym skarga przysługuje niezależnie od wartości m.in. w sprawach o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia i o świadczenia emerytalno-rentowe — co SN precyzyjnie rozgraniczył w uchwale „sprawa (...) jest sprawą, w której dopuszczalność skargi kasacyjnej zależy od wartości przedmiotu zaskarżenia" → III UZP 9/17.
2. Kiedy SN sprawdza wartość przedmiotu zaskarżenia z urzędu?
SN i sąd drugiej instancji są nie tylko uprawnione, ale zobowiązane do weryfikacji wartości przedmiotu zaskarżenia wskazanej przez stronę. Jak podkreślił SN w postanowieniu „Sądy te są nie tylko uprawnione, lecz wręcz zobowiązane do sprawdzenia wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia" → III CZ 329/22. Ta kontrola nie jest formalnym sprawdzaniem według reguł z art. 25 k.p.c., lecz badaniem dopuszczalności nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Stabilizacja wartości przedmiotu sporu (dla właściwości rzeczowej i opłat) nie blokuje ponownej oceny na etapie kasacyjnym — służy ona innej funkcji procesowej. W razie wątpliwości SN może zwrócić akta sądowi niższej instancji celem ustalenia rzeczywistej wartości zaskarżenia, jak miało to miejsce w sprawie III CSK 353/17.
3. Czy wartość w skardze kasacyjnej może przewyższać wartość z apelacji?
Zasadniczo nie. Ugruntowane orzecznictwo SN stanowi, że wartość przedmiotu zaskarżenia w skardze kasacyjnej nie może przewyższać wartości podanej w apelacji. W sprawie o zachowek „wartość przedmiotu zaskarżenia wskazana w skardze kasacyjnej nie może przewyższać wartości przedmiotu zaskarżenia podanej w apelacji" → II CSK 529/09 — skarżąca wskazała w apelacji 37 500 zł, a w skardze 75 000 zł; SN odrzucił skargę. Podobnie w „skarżący nie może w sposób instrumentalny kwoty tej zwiększać, dopasowując ją do wysokości dolnego progu dopuszczalności skargi kasacyjnej" → III CZ 43/17 — próba podwyższenia wartości z 12 000 zł do 151 000 zł na etapie zażalenia została uznana za niedopuszczalna. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy wartość w apelacji została oznaczona oczywiście omyłkowo — wtedy skarżący może ją sprostować, co potwierdził SN w „o dopuszczalności skargi kasacyjnej ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia decyduje rzeczywista wartość przedmiotu rozpoznania i rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji" → III CZ 2/14.
4. Jak ustalić wartość przedmiotu zaskarżenia w sprawach działowych?
W sprawach o zniesienie współwłasności i dział spadku wartością przedmiotu zaskarżenia jest wartość konkretnego interesu (roszczenia) skarżącego, a nie wartość całego przedmiotu działu ani wartość udziału. SN wyraźnie to podkreślił w „wartością przedmiotu zaskarżenia jest wartość konkretnego interesu (roszczenia, żądania) skarżącego, a nie wartość całego przedmiotu działu" → III CSK 353/17. Co do zasady interes ten wyraża się wartością udziału uczestnika, jednak wyjątkowo — gdy kwestionowana jest sama zasada podziału albo rozliczenia nakładów przekraczające wartość udziału — wartość zaskarżenia może być wyższa. Tak orzekł SN w „wartość przedmiotu zaskarżenia może być wyższa niż wartość jego udziału" → III CZ 72/22, uchylając postanowienie o odrzuceniu skargi, ponieważ udział uczestnika (150 458,14 zł) i kwestionowane rozliczenia nakładów przekraczały próg 150 000 zł.
5. Co się dzieje, gdy powód obniży wartość sporu w apelacji poniżej progu?
Jeśli strona w toku postępowania apelacyjnego obniży wartość przedmiotu sporu poniżej progu dopuszczalności skargi kasacyjnej, skarga staje się niedopuszczalna. SN orzekł w „Oznaczało to cofnięcie apelacji w części, a w konsekwencji wartość przedmiotu sporu jest niższa niż 50 000 zł, co wyłącza dopuszczalność wniesienia skargi kasacyjnej" → V CSK 489/19. Powód pierwotnie dochodził 53 622 zł, ale w apelacji obniżył żądanie do 46 617,30 zł — i ta zmiana zamknęła drogę do Sądu Najwyższego.
6. Współuczestnictwo a wartość przedmiotu zaskarżenia
Przy współuczestnictwie materialnym o zwykłym charakterze roszczenia współuczestników nie sumują się dla celów ustalenia wartości przedmiotu zaskarżenia. SN potwierdził to w „w przypadku współuczestnictwa materialnego o zwykłym charakterze wartość przedmiotu sporu (zaskarżenia) nie jest równa sumie wszystkich roszczeń powodów" → III CZ 329/22. Każdy współuczestnik musi samodzielnie spełnić próg kwotowy, chyba że współuczestnictwo ma charakter jednolity lub konieczny (np. małżeństwo przy zaciąganiu zobowiązania).