Krótka odpowiedź (TL;DR)
Nierozpoznanie istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. to wada rozstrzygnięcia polegająca na tym, że sąd pierwszej instancji w ogóle nie zbadał materialnej podstawy żądania lub pominął merytoryczne zarzuty strony, wydając orzeczenie nieodnoszące się do przedmiotu sporu. SN konsekwentnie interpretuje tę przesłankę wąsko — odmienna ocena prawna czy potrzeba uzupełnienia dowodów to NIE jest nierozpoznanie istoty sprawy.
1. Definicja: czym jest nierozpoznanie istoty sprawy?
SN ugruntował definicję w wielu orzeczeniach. Nierozpoznanie istoty sprawy to „wadliwość rozstrzygnięcia polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego co było przedmiotem sprawy, bądź zaniechaniu zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie" — tak sformułował to SN w „wadliwość rozstrzygnięcia polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego co było przedmiotem sprawy, bądź zaniechaniu zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania" → IV CZ 114/17. Podobnie w „nierozpoznanie istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. powinno być interpretowane, jako wadliwość rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego co było przedmiotem sprawy" → I CZ 38/20.
2. Kiedy nierozpoznanie istoty sprawy NIE zachodzi
SN wielokrotnie podkreślał, że przesłanki z art. 386 § 4 k.p.c. są zakreślone wąsko. Nie stanowi nierozpoznania istoty sprawy: odmienna ocena prawna sądu odwoławczego, potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego, ani wady uzasadnienia wyroku. W „Przez nierozpoznania istoty sprawy w znaczeniu przyjętym w art. 386 § 4 k.p.c. należy rozumieć nierozstrzygnięcie o żądaniu stron, czyli niezałatwienie przedmiotu sporu. Sytuacja taka zachodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji w ogóle nie zbadał podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia; nie chodzi tu natomiast o niedokładności postępowania" → IV CZ 77/18. Z kolei w „Również niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c." → I CZ 69/17.
3. Konieczność uzupełnienia dowodów ≠ przeprowadzenie w całości
Druga przesłanka z art. 386 § 4 k.p.c. — konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości — jest spełniona wyłącznie wtedy, gdy dowodów nie przeprowadzono w ogóle albo przeprowadzono je wyłącznie na okoliczności nieistotne. W „Przesłanka wymogu przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości jest spełniona, gdy do przeprowadzenia dowodów w ogóle nie doszło, a nie gdy zachodzi konieczność ich uzupełnienia, nawet w istotnej lub znacznej części" → V CZ 93/19. Podobnie w „nawet potrzeba znacznego uzupełnienia postępowania dowodowego nie może stanowić podstawy do wydania takiego orzeczenia" → IV CZ 77/18. Sąd odwoławczy ma obowiązek sam uzupełnić materiał dowodowy, a nie uchylać wyrok.
4. Przykłady, gdy nierozpoznanie istoty sprawy ZACHODZI
Nierozpoznanie istoty sprawy ma miejsce, gdy sąd pominie badanie kluczowych przesłanek roszczenia. W IV CZ 114/17 sąd pierwszej instancji oddalił powództwo z art. 415 k.c. bez zbadania winy pozwanych i związku przyczynowego — SN potwierdził uchylenie wyroku. W II CZ 33/17 sąd rejonowy oddalił powództwo zamiast wezwać powoda do sprecyzowania żądania — SN uznał, że „nieprecyzyjne określenie żądania może w konsekwencji doprowadzić do nieustalenia istoty sprawy i do jej nierozpoznania" → II CZ 33/17. W V CZ 93/19 sąd pierwszej instancji nie ustalił zasadniczych okoliczności dotyczących tytułu prawnego powódki i rodzaju roszczenia, mimo dysponowania materiałem dowodowym.
5. Zakres kontroli SN w zażaleniu na wyrok kasatoryjny
Zażalenie do SN na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji ma charakter wyłącznie formalny. SN bada jedynie, czy sąd odwoławczy prawidłowo zakwalifikował sytuację jako odpowiadającą przesłance z art. 386 § 4 k.p.c.. W „Ocenie w postępowaniu zażaleniowym może być poddana jedynie prawidłowość zakwalifikowania przez sąd odwoławczy określonej sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej przez ten sąd podstawie orzeczenia kasatoryjnego" → II CZ 6/16. W IV CZ 50/19 SN uchylił wyrok SA, podkreślając, że sąd odwoławczy wskazał jedynie na możliwość innej oceny prawnej i potrzebę uzupełnienia dowodów, co nie stanowi nierozpoznania istoty sprawy.
6. Brak nagrania rozprawy i wady uzasadnienia nie uzasadniają uchylenia
W III CZ 33/16 sąd okręgowy uchylił wyrok rejonowy m.in. z powodu braku nagrania zeznań. SN uchylił to orzeczenie, stwierdzając, że „Nie jest okolicznością uzasadniającą uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania brak zapisu elektronicznego treści zeznań" → III CZ 33/16 — sąd drugiej instancji powinien powtórzyć czynność dowodową na podstawie art. 241 k.p.c. W III CZ 317/23 SN przypomniał, że odmienna ocena merytoryczna przez SA nie uzasadnia uchylenia wyroku, gdy sąd I instancji rozpoznał istotę sprawy.
Źródła: II CZ 6/16, IV CZ 114/17, IV CZ 50/19, I CZ 69/17, I CZ 38/20, IV CZ 77/18, V CZ 93/19, II CZ 33/17, III CZ 33/16, III CZ 317/23; art. 386 § 4 k.p.c., art. 394(1) § 1(1) k.p.c., art. 241 k.p.c..