TL;DR
ZUS przyznaje wcześniejszą emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach, gdy ubezpieczony spełni łącznie trzy przesłanki: osiągnie wiek przewidziany w art. 32 u.e.r.f.u.s., wykaże co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (wymagane w przepisach dotychczasowych) oraz posiada wymagany okres składkowy i nieskładkowy. Kluczowe jest, aby praca była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku wymienionym w wykazach załącznika do rozporządzenia RM z 7.02.1983 r.
1. Jakie warunki trzeba spełnić, żeby dostać wcześniejszą emeryturę?
Podstawą prawną jest art. 184 u.e.r.f.u.s. — ubezpieczonym urodzonym po 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku z art. 32 u.e.r.f.u.s., jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach wymagany w przepisach dotychczasowych oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy z art. 27 u.e.r.f.u.s. Definicję pracy w szczególnych warunkach zawiera art. 32 ust. 2 u.e.r.f.u.s. — są to prace o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagające wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo. Sąd Apelacyjny w Gdańsku potwierdził, że status junaka OHP nie wyklucza zaliczenia pracy do stażu w szczególnych warunkach — III AUa 535/17. Z kolei Sąd Apelacyjny w Lublinie zaliczył do wymaganego stażu okresy służby wojskowej i zasiłków chorobowych, co pozwoliło osiągnąć próg 15 lat — III AUa 1066/16.
2. Co oznacza, że praca musi być wykonywana „stale i w pełnym wymiarze"?
Rozporządzenie RM z 7.02.1983 r. w § 2 ust. 1 stanowi, że okresy pracy uzasadniające prawo do świadczenia to okresy, w których praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. SN wielokrotnie podkreślał, że o zatrudnieniu w warunkach szczególnych nie decyduje nazwa stanowiska, lecz rzeczywiste zadania. W sprawie „o zatrudnieniu w warunkach szczególnych nie decyduje nazwa stanowiska pracy, ale rzeczywiste zadania jakie są na nim wykonywane" → III UK 3/11 SN oddalił skargę laborantki, która część czasu spędzała na czynnościach biurowych. Podobnie w „Kwalifikacja pracy jako zatrudnienia w warunkach szczególnych odbywa się na podstawie kryterium stanowiskowo-branżowego, co oznacza że sporne zatrudnienie powinno być wykonywane na stanowisku w określonej branży, w której panują uciążliwe warunki w szkodliwym środowisku pracy" → III UK 149/18 SN potwierdził, że praca frezera poza odlewnią nie spełnia tego kryterium.
3. Czy zarządzenia resortowe mogą rozszerzać katalog prac w szczególnych warunkach?
Nie. SN w wyroku „upadek kompetencji do tworzenia wykazów obejmujących świadczenie pracy w warunkach szczególnych, pozbawił mocy akty niższego rzędu, wydane na poziomie resortowym, zawierające wykazy prac w szczególnych warunkach" → II UK 188/09 jednoznacznie orzekł, że jedynym źródłem prawa są wykazy A i B załączone do rozporządzenia RM z 1983 r. Zarządzenia ministra mogą jedynie wskazywać stanowiska w zakładach podległych, które odpowiadają pozycjom z wykazu — nie mogą tworzyć nowych kategorii. Potwierdza to „Nie jest możliwe orzecznicze wykreowanie pracy w szczególnych warunkach na podstawie przepisu ustawy emerytalnej (art. 32) bez osadzenia takiej pracy w pozytywnym zapisie rozporządzenia z 7 lutego 1983 r." → II UK 178/18.
4. Czy praca traktorzysty w rolnictwie to praca w szczególnych warunkach?
Zasadniczo nie. SN konsekwentnie rozróżnia pracę kierowcy ciągnika w transporcie (wykaz A, dział VIII, poz. 3) od pracy traktorzysty w rolnictwie. W „Orzecznictwo Sądu Najwyższego jest zgodne, że praca traktorzysty przy pracach polowych w rolnictwie nie stanowi pracy w szczególnych warunkach w transporcie" → III UK 456/18. Podobnie w „Praca która nie jest w nim wymieniona nie jest pracą w szczególnych warunkach uprawniającą do wcześniejszej emerytury" → II UK 178/18. Wyjątek jest możliwy, gdy traktorzysta wykonywał wyłącznie prace transportowe — wtedy szkodliwość jest tożsama z kierowcą w transporcie. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w sprawie III AUa 644/17 przyznał emeryturę kierowcy ciągnika, który wykonywał głównie prace transportowe w Kombinacie PGR.
5. Czy służba wojskowa i zasiłki chorobowe wliczają się do stażu?
Tak — służba wojskowa podlega zaliczeniu do pracy w szczególnych warunkach, jeśli ubezpieczony podjął zatrudnienie w tych samych warunkach po jej zakończeniu. SN w „Co najmniej kilkakrotnie Sąd Najwyższy odpowiadał na pytanie skarżącego czy zasadnicza służba wojskowa po 31 sierpnia 1979 r. może być zakwalifikowana jako praca w szczególnych warunkach. Odpowiedź jest pozytywna." → II UK 2/19. Jeśli chodzi o zasiłki chorobowe — kluczowa jest data nabycia prawa. Sąd Apelacyjny w Katowicach w III AUa 1499/12 orzekł, że skoro ubezpieczony spełnił warunek 15 lat pracy w szczególnych warunkach przed 1.09.1999 r., nie można stosować art. 32 ust. 1a ustawy emerytalnej (obowiązującego od 1.07.2004 r.) wyłączającego okresy zasiłków chorobowych.
6. Czy praca nadzorcza (BHP, dozór) może być pracą w szczególnych warunkach?
Tak, pod warunkiem że nadzór jest sprawowany bezpośrednio przy stanowiskach pracy w szczególnych warunkach, stale i w pełnym wymiarze czasu. SN w „nie ma istotnego znaczenia, czy kontrola była sprawowana z punktu widzenia jakości produkcji, czy jej bezpieczeństwa, jeżeli polegała ona na bezpośrednim sprawdzaniu sposobu wykonywania obowiązków przez pracowników pracujących w szkodliwych warunkach" → I UK 474/14 uchylił wyrok SA, który odmówił zaliczenia pracy specjalisty BHP. Odwrotnie — w sprawie emerytury pomostowej III UK 210/19 SN uchylił wyrok przyznający świadczenie nadzorcy prac strzałowych w kopalni odkrywkowej, ponieważ „ogólna definicja pracy w warunkach szczególnych na użytek emerytur pomostowych pełni funkcję korygującą w odniesieniu do tych prac wymienionych w załączniku nr 1" → III UK 210/19 — praca musi być wykonywana pod ziemią, na wodzie, pod wodą lub w powietrzu.
Źródła
Orzeczenia:
- III AUa 535/17 — SA Gdańsk, 7.09.2017
- III AUa 644/17 — SA Wrocław, 5.10.2017
- III AUa 1499/12 — SA Katowice, 27.09.2012
- III AUa 1066/16 — SA Lublin, 16.03.2017
- II UK 2/19 — SN, 30.01.2020
- III UK 149/18 — SN, 13.02.2019
- II UK 188/09 — SN, 23.02.2010
- III UK 3/11 — SN, 29.06.2011
- III UK 456/18 — SN, 13.02.2020
- II UK 178/18 — SN, 4.12.2019
- I UK 474/14 — SN, 15.10.2015
- III UK 210/19 — SN, 18.11.2020
Przepisy:
- art. 184 u.e.r.f.u.s.
- art. 32 u.e.r.f.u.s.
- Rozporządzenie RM z 7.02.1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.)