Kiedy SN przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania?

Krótka odpowiedź (TL;DR)

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania wyłącznie wtedy, gdy zachodzi co najmniej jedna z przesłanek wymienionych w art. 398^9 § 1 k.p.c.: istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie, nieważność postępowania albo oczywista zasadność skargi. Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia — jej celem jest ochrona interesu publicznego, a nie ponowne rozstrzyganie sporu między stronami.

1. Istotne zagadnienie prawne — co to oznacza w praktyce?

Istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 398^9 § 1 pkt 1 k.p.c. to problem jurydyczny o znaczeniu dla rozwoju prawa lub o charakterze precedensowym, a nie zwykła kwestia subsumpcji konkretnej sprawy. SN wielokrotnie podkreślał, że zagadnienie musi być nowe, nierozwiązane w dotychczasowym orzecznictwie, i umożliwiające udzielenie uniwersalnej odpowiedzi. W postanowieniu z 12 lipca 2016 r. SN wskazał, że „Rozpoznanie skargi kasacyjnej powinno służyć ochronie obowiązującego porządku prawnego przed dowolnością orzekania, oraz zapewnieniu jednolitości orzecznictwa sądowego" → V CSK 74/16. Podobnie w sprawie III CSK 235/16 SN odmówił przyjęcia skargi, ponieważ skarżąca nie skonkretyzowała zagadnienia — „istotne zagadnienie prawne jest taki problem jurydyczny, który ma znaczenie dla rozwoju prawa lub stanowi precedens dla rozstrzygnięcia podobnych spraw" → III CSK 235/16. W sprawie II CSK 39/21 SN dodał, że „skarga kasacyjna została ukształtowana jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni" → II CSK 39/21.

2. Potrzeba wykładni przepisów budzących wątpliwości lub rozbieżności

Druga przesłanka z art. 398^9 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania, że przepis budzi poważne wątpliwości interpretacyjne lub wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów. SN podkreśla, że o potrzebie wykładni można mówić wtedy, gdy z przepisu dekodowane są różne normy prawne, a brak jest wypowiedzi doktryny i orzecznictwa, które by te różnice usuwały. W sprawie I CSK 2641/23 bank powołał się na potrzebę wykładni przepisów o abuzywności klauzul indeksacyjnych, jednak SN odmówił przyjęcia skargi, stwierdzając, że podniesione zagadnienia prawne dotyczące abuzywności klauzul indeksacyjnych zostały już wyjaśnione w ugruntowanym orzecznictwie TSUE i SN. Również w postanowieniu z 22 września 2023 r. SN uznał, że przedstawione zagadnienia prawne zostały już wyczerpująco wyjaśnione w orzecznictwie TSUE i SN, a przesłanki z art. 398^9 § 1 k.p.c. nie zostały spełnione.

3. Nieważność postępowania — ograniczenia przedsądu

Trzecia przesłanka z art. 398^9 § 1 pkt 3 k.p.c. dotyczy nieważności postępowania. Kluczowe jest jednak ograniczenie: SN bada nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji, a nie przed sądem pierwszej instancji. W sprawie II CSK 39/21 SN wyraźnie stwierdził, że „Wyłączone jest bezpośrednie badanie w postępowaniu kasacyjnym naruszenia przepisów postępowania przez sąd pierwszej instancji, w tym prowadzących do nieważności postępowania" → II CSK 39/21. Podobnie w sprawie IV CSK 720/16 SN odmówił przyjęcia skargi, wskazując, że powód był reprezentowany przez pełnomocnika w postępowaniu apelacyjnym i nie został pozbawiony możliwości obrony — sam zarzut nieważności bez wykazania rzeczywistego pozbawienia możliwości obrony jest niewystarczający.

4. Oczywista zasadność skargi — wysoki próg

Czwarta przesłanka z art. 398^9 § 1 pkt 4 k.p.c. jest najczęściej przywoływana przez skarżących, ale najtrudniejsza do wykazania. SN konsekwentnie orzeka, że oczywista zasadność oznacza uchybienia widoczne prima facie, bez potrzeby głębszej analizy. W postanowieniu I CSK 731/16 SN wyjaśnił, że „oczywista zasadność oznacza, że dla przeciętnego prawnika podstawy wskazane w skardze prima facie zasługują na uwzględnienie" → I CSK 731/16. W sprawie IV CSK 720/16 SN dodał ważne zastrzeżenie: „przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia" → IV CSK 720/16. W postanowieniu I CSK 360/16 SN podkreślił, że „Skarga kasacyjna jest kwalifikowanym środkiem prawnym, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a leżącymi w interesie powszechnym" → I CSK 360/16.

5. Wymogi formalne wniosku o przyjęcie skargi — pułapki procesowe

Zgodnie z art. 398^4 § 2 k.p.c., skarga kasacyjna musi zawierać wniosek o przyjęcie do rozpoznania i jego uzasadnienie. SN wielokrotnie odmawiał przyjęcia skarg z powodu braku właściwego uzasadnienia. W postanowieniu I CSK 440/16 SN wskazał, że „Oparcie wniosku na oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wymaga wykazania przez skarżącego niewątpliwej, widocznej na pierwszy rzut oka bez konieczności pogłębionej analizy, sprzeczności wykładni lub zastosowania prawa" → I CSK 440/16. Skarżący musi nie tylko sformułować zagadnienie, ale też przytoczyć argumenty wskazujące na poważne wątpliwości prawne, rozbieżne poglądy orzecznictwa i doktryny oraz racje jurydyczne za każdą z interpretacji. Odesłanie do podstaw kasacyjnych bez samodzielnego uzasadnienia wniosku o przyjęcie jest bezskuteczne. W sprawie I CSK 440/16 SN dodał, że „Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, silnie nacechowanym pierwiastkiem publicznoprawnym" → I CSK 440/16 — jej rolą nie jest korygowanie wszelkich uchybień, lecz ochrona jednolitości wykładni prawa.

6. Skutki odmowy przyjęcia — koszty i zakończenie postępowania

Odmowa przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 398^9 § 2 k.p.c. kończy postępowanie kasacyjne. SN orzeka o kosztach postępowania na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 398^21 k.p.c., zazwyczaj obciążając skarżącego zwrotem kosztów na rzecz strony przeciwnej. W wyjątkowych wypadkach SN może odstąpić od obciążania kosztami, stosując art. 102 k.p.c. — jak miało to miejsce w sprawie I CSK 440/16, gdzie odstąpiono od obciążania powoda kosztami.

Źródła

• I CSK 731/16 — postanowienie SN z 25.05.2017
• V CSK 74/16 — postanowienie SN z 12.07.2016
• III CSK 235/16 — postanowienie SN z 8.11.2016
• IV CSK 720/16 — postanowienie SN z 21.06.2017
• II CSK 39/21 — postanowienie SN z 25.05.2021
• I CSK 440/16 — postanowienie SN z 5.01.2017
• I CSK 2641/23 — postanowienie SN z 21.12.2023
• I CSK 360/16 — postanowienie SN z 28.12.2016
• art. 398^9 § 1 k.p.c., art. 398^9 § 2 k.p.c., art. 398^4 § 2 k.p.c., art. 398^13 § 2 k.p.c., art. 98 k.p.c., art. 102 k.p.c., art. 398^21 k.p.c.