# Kiedy ZUS uznaje umowę o pracę za pozorną dla potrzeb ubezpieczeń społecznych?

*Data publikacji: 2026-05-21 · obszar prawa: pracownicze · Wersja HTML: https://lexedit.ai/odpowiedzi/cluster-pozorna-umowa-o-prace-ubezpieczenia-spoleczne*

ZUS uznaje umowę o pracę za pozorną, gdy strony zawarły ją wyłącznie dla pozoru — bez zamiaru faktycznego świadczenia pracy — a jej rzeczywistym celem było uzyskanie tytułu do ubezpieczeń społecznych i świadczeń z nich płynących. Kluczowym kryterium jest nie forma umowy, lecz faktyczne wykonywanie pracy w warunkach określonych w [art. 22 § 1 k.p.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-pracy/art-22). Jeśli praca jest rzeczywiście świadczona, umowy nie można uznać za pozorną, nawet jeśli motywacją stron było objęcie ubezpieczeniem.

## 1. Na jakiej podstawie prawnej ZUS bada pozorność umowy o pracę?

Podstawą prawną jest [art. 83 § 1 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-83) stosowany odpowiednio na gruncie prawa pracy przez [art. 300 k.p.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-pracy/art-300). Zgodnie z tym przepisem nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Dodatkowo ZUS może się powołać na [art. 58 § 1 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-58) — nieważność czynności prawnej mającej na celu obejście ustawy. Tytułem do ubezpieczeń społecznych jest natomiast [art. 6 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s.](https://lexedit.ai/przepisy/ustawa-o-systemie-ubezpieczen-spoecznych/art-6), który wymaga rzeczywistego pozostawania w stosunku pracy. Jak podkreślił SN: „podleganie ubezpieczeniu społecznemu wynika z prawdziwego zatrudnienia a nie z samego faktu zawarcia umowy o pracę" ([II UK 56/07](https://lexedit.ai/orzeczenia/ii-uk-56-07/pozorna-umowa-o-prace-ubezpieczenie-spoleczne-1639776)). Analogicznie w sprawie [I UK 101/12](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uk-101-12/pozorna-umowa-o-prace-nakladcza-obejscie-prawa-ubezpieczen-838240) Sąd Najwyższy potwierdził, że umowa nakładcza zawarta wyłącznie w celu uniknięcia wyższych składek jest nieważna jako obejdzenie prawa.

## 2. Co decyduje — forma umowy czy faktyczne wykonywanie pracy?

Ugruntowana linia orzecznicza podkreśla, że sama forma umowy nie przesądza o podleganiu ubezpieczeniom. SN w wyroku „Nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacanie składek czy wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy" ([I UK 252/16](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uk-252-16/pozorna-umowa-o-prace-zus-ubezpieczenia-spoleczne-2161184)). Podobnie w [I USKP 12/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uskp-12-22/umowa-o-prace-pozorna-zus-sad-najwyzszy-420675): "o tym, czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę (...) ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy". Ten sam sąd dodał: „w przypadku, gdy w efekcie zawarcia umowy o pracę jest ona faktycznie wykonywana — mamy do czynienia z występowaniem spodziewanego skutku, nie można więc wskazywać na pozorność oświadczeń woli" ([I USKP 12/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uskp-12-22/umowa-o-prace-pozorna-zus-sad-najwyzszy-420675)).

## 3. Jakie okoliczności świadczą o pozorności umowy?

Sądy wskazują szereg wskaźników pozorności: brak ekonomicznej potrzeby zatrudnienia, powtarzający się schemat krótkotrwałego zatrudnienia z następującymi po nim długotrwałymi zwolnieniami lekarskimi, ustalenie nieadekwatnie wysokiego wynagrodzenia, powiązania rodzinne stron oraz brak dowodów na rzeczywiste podporządkowanie pracownicze. W sprawie [III USKP 12/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-uskp-12-23/pozorna-umowa-o-prace-ubezpieczenia-spoleczne-257821) SN potwierdził, że "powtarzający się schemat tych zatrudnień i ich realizacji wyklucza możliwość przyjęcia, że celem zawartych umów było świadczenie pracy". Z kolei w [II UK 387/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/ii-uk-387-18/pozorna-umowa-o-prace-ubezpieczenia-spoleczne-504769) Sąd Najwyższy orzekł, że: „Czynności faktyczne podjęte nie w związku z wypełnianiem obowiązków wynikających z treści umowy o pracę, lecz mające na celu jedynie ukazanie na zewnątrz pozornych oświadczeń woli, nie są dowodem, że pracownik podjął pracę i ją wykonywał" ([II UK 387/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/ii-uk-387-18/pozorna-umowa-o-prace-ubezpieczenia-spoleczne-504769)). W sprawie [I UK 318/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uk-318-18/odmowa-przyjecia-skargi-kasacyjnej-ubezpieczenia-spoleczne-240626) podkreślono, że "sama umowa o pracę nie przesądza o zawarciu stosunku pracy", a zgromadzone dowody "świadczą o pozorowaniu pracy".

## 4. Czy motywacja uzyskania świadczeń zawsze oznacza pozorność?

Nie. Krytyczne rozróżnienie wprowadził SN w [III USKP 139/21](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-uskp-139-21/podleganie-ubezpieczeniom-spolecznym-umowa-o-prace-pozornosc-421456): „Chęć włączenia się — w drodze nawiązania stosunku pracy — do systemu ubezpieczeń społecznych nie jest sprzeczna z prawem ani z zasadami współżycia społecznego, nie podlega ujemnej ocenie moralnej, nie zmierza również do obejścia prawa, jeśli tylko umowa o pracę jest faktycznie wykonywana w praktyce" ([III USKP 139/21](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-uskp-139-21/podleganie-ubezpieczeniom-spolecznym-umowa-o-prace-pozornosc-421456)). Podobnie w [I USKP 12/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uskp-12-22/umowa-o-prace-pozorna-zus-sad-najwyzszy-420675): "nie powinna dziwić motywacja do podejmowania określonego rodzaju aktywności zawodowej wyłącznie w celu bycia objętym systemem ubezpieczeń społecznych. Jest to zachowanie racjonalne, usprawiedliwione, a nawet pożądane". Granica przebiega więc nie przy motywacji, lecz przy faktycznym wykonywaniu pracy.

## 5. Kto ponosi ciężar dowodu w sporze z ZUS o pozorność?

Na organie rentowym spoczywa ciężar dowodu wykazania, że umowa o pracę jest pozorna — szczególnie gdy ZUS wcześniej przyjmował składki i nie kwestionował tytułu ubezpieczenia. Potwierdził to SN w [I UK 318/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uk-318-18/odmowa-przyjecia-skargi-kasacyjnej-ubezpieczenia-spoleczne-240626), powołując ustalone orzecznictwo (m.in. [I UK 269/06](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uk-269-06/zasadnosci-ustalenia-wynagrodzenia-pracownika-zus-857838)). Jednakże, jak wynika z [II UK 56/07](https://lexedit.ai/orzeczenia/ii-uk-56-07/pozorna-umowa-o-prace-ubezpieczenie-spoleczne-1639776), "dokument w postaci umowy o pracę nie jest niepodważalnym dowodem na to, że osoby podpisujące go faktycznie złożyły oświadczenia woli o treści zapisanej w dokumencie" — ZUS ma prawo badać rzeczywistą wolę stron.

## 6. Skutki uznania umowy za pozorną — zwrot świadczeń

Uznana za pozorną umowa nie rodzi tytułu do ubezpieczeń, a pobrane świadczenia podlegają zwrotowi. W uchwale [III UZP 7/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-uzp-7-19/organ-rentowy-wybor-platnika-zwrot-swiadczenia-2141814) SN w powiększonym składzie orzekł, że organ rentowy może dochodzić zwrotu nienależnie pobranego świadczenia od płatnika składek na podstawie [art. 84 ust. 6 u.s.u.s.](https://lexedit.ai/przepisy/ustawa-o-systemie-ubezpieczen-spoecznych/art-84), niezależnie od dochodzenia zwrotu od świadczeniobiorcy. Podkreślono autonomiczność prawa ubezpieczeń społecznych — "skoro spowodowałeś, to zwróć", bez wnikania w stopień przyczynienia.

---

**Źródła:** III USKP 12/23 (SN, 27.06.2023), II UK 387/18 (SN, 3.09.2020), III USKP 139/21 (SN, 16.11.2022), I UK 252/16 (SN, 20.06.2017), II UK 56/07 (SN, 19.10.2007), I UK 101/12 (SN, 5.07.2012), I UK 318/18 (SN, 3.09.2019), I USKP 12/22 (SN, 25.01.2023), III UZP 7/19 (SN, 11.12.2019), II USKP 7/22 (SN, 20.10.2022); [art. 83 § 1 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-83), [art. 58 § 1 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-58), [art. 22 § 1 k.p.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-pracy/art-22), [art. 300 k.p.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-pracy/art-300), [art. 6 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s.](https://lexedit.ai/przepisy/ustawa-o-systemie-ubezpieczen-spoecznych/art-6), [art. 84 ust. 6 u.s.u.s.](https://lexedit.ai/przepisy/ustawa-o-systemie-ubezpieczen-spoecznych/art-84)

## Źródła (orzeczenia)

- [II UK 56/07](https://lexedit.ai/orzeczenia/ii-uk-56-07/pozorna-umowa-o-prace-ubezpieczenie-spoleczne-1639776) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2007-10-19
  > „podleganie ubezpieczeniu społecznemu wynika z prawdziwego zatrudnienia a nie z samego faktu zawarcia umowy o pracę"
- [I UK 101/12](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uk-101-12/pozorna-umowa-o-prace-nakladcza-obejscie-prawa-ubezpieczen-838240) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2012-07-05
- [I UK 252/16](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uk-252-16/pozorna-umowa-o-prace-zus-ubezpieczenia-spoleczne-2161184) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2017-06-20
  > „Nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacanie składek czy wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy"
- [I USKP 12/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uskp-12-22/umowa-o-prace-pozorna-zus-sad-najwyzszy-420675) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2023-01-25
  > „w przypadku, gdy w efekcie zawarcia umowy o pracę jest ona faktycznie wykonywana - mamy do czynienia z występowaniem spodziewanego skutku, nie można więc wskazywać na pozorność oświadczeń woli"
- [III USKP 12/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-uskp-12-23/pozorna-umowa-o-prace-ubezpieczenia-spoleczne-257821) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2023-06-27
- [II UK 387/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/ii-uk-387-18/pozorna-umowa-o-prace-ubezpieczenia-spoleczne-504769) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2020-09-03
  > „Czynności faktyczne podjęte nie w związku z wypełnianiem obowiązków wynikających z treści umowy o pracę, lecz mające na celu jedynie ukazanie na zewnątrz pozornych oświadczeń woli (art. 83 § 1 k.c.), nie są dowodem, że pracownik podjął pracę i ją wykonywał"
- [I UK 318/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uk-318-18/odmowa-przyjecia-skargi-kasacyjnej-ubezpieczenia-spoleczne-240626) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-09-03
- [III USKP 139/21](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-uskp-139-21/podleganie-ubezpieczeniom-spolecznym-umowa-o-prace-pozornosc-421456) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2022-11-16
  > „adomość, iż jest chory. Chęć włączenia się - w drodze nawiązania stosunku pracy - do systemu ubezpieczeń społecznych nie jest sprzeczna z prawem ani z zasadami współżycia społecznego, nie podlega ujemnej ocenie moralnej, nie zmierza również do obejścia prawa, jeśli tylko umowa o pracę jest faktyczn"
- [I UK 269/06](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-uk-269-06/zasadnosci-ustalenia-wynagrodzenia-pracownika-zus-857838) — wyrok z None
- [III UZP 7/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-uzp-7-19/organ-rentowy-wybor-platnika-zwrot-swiadczenia-2141814) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-12-11
- [II USKP 7/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/ii-uskp-7-22/pozorna-umowa-o-prace-ubezpieczenia-spoleczne-240988) — wyrok z 2022-10-20

## Przepisy

- [art. 22 § 1 k.p.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-pracy/art-22) — Kodeks pracy
- [art. 83 § 1 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-83) — Kodeks cywilny
- [art. 300 k.p.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-pracy/art-300) — Kodeks pracy
- [art. 58 § 1 k.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-cywilny/art-58) — Kodeks cywilny
- [art. 6 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s.](https://lexedit.ai/przepisy/ustawa-o-systemie-ubezpieczen-spoecznych/art-6) — Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych
- [art. 84 ust. 6 u.s.u.s.](https://lexedit.ai/przepisy/ustawa-o-systemie-ubezpieczen-spoecznych/art-84) — Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

---

**Lexedit** — agent AI do researchu prawnego po polskim prawie: 1,4 mln orzeczeń (SN, NSA, WSA, sądy apelacyjne), 100 tys. aktów prawnych z wersjami historycznymi. Każde cytowanie w memo jest klikalne i weryfikowane względem treści źródła. Wypróbuj: https://lexedit.ai/research

Więcej odpowiedzi: https://lexedit.ai/odpowiedzi · Indeks dla agentów AI: https://lexedit.ai/llms.txt