ZUS uznaje umowę o pracę za pozorną, gdy strony zawarły ją wyłącznie dla pozoru — bez zamiaru faktycznego świadczenia pracy — a jej rzeczywistym celem było uzyskanie tytułu do ubezpieczeń społecznych i świadczeń z nich płynących. Kluczowym kryterium jest nie forma umowy, lecz faktyczne wykonywanie pracy w warunkach określonych w art. 22 § 1 k.p.. Jeśli praca jest rzeczywiście świadczona, umowy nie można uznać za pozorną, nawet jeśli motywacją stron było objęcie ubezpieczeniem.
1. Na jakiej podstawie prawnej ZUS bada pozorność umowy o pracę?
Podstawą prawną jest art. 83 § 1 k.c. stosowany odpowiednio na gruncie prawa pracy przez art. 300 k.p.. Zgodnie z tym przepisem nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Dodatkowo ZUS może się powołać na art. 58 § 1 k.c. — nieważność czynności prawnej mającej na celu obejście ustawy. Tytułem do ubezpieczeń społecznych jest natomiast art. 6 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s., który wymaga rzeczywistego pozostawania w stosunku pracy. Jak podkreślił SN: „podleganie ubezpieczeniu społecznemu wynika z prawdziwego zatrudnienia a nie z samego faktu zawarcia umowy o pracę" → II UK 56/07. Analogicznie w sprawie I UK 101/12 Sąd Najwyższy potwierdził, że umowa nakładcza zawarta wyłącznie w celu uniknięcia wyższych składek jest nieważna jako obejdzenie prawa.
2. Co decyduje — forma umowy czy faktyczne wykonywanie pracy?
Ugruntowana linia orzecznicza podkreśla, że sama forma umowy nie przesądza o podleganiu ubezpieczeniom. SN w wyroku „Nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacanie składek czy wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy" → I UK 252/16. Podobnie w I USKP 12/22: "o tym, czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę (...) ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy". Ten sam sąd dodał: „w przypadku, gdy w efekcie zawarcia umowy o pracę jest ona faktycznie wykonywana — mamy do czynienia z występowaniem spodziewanego skutku, nie można więc wskazywać na pozorność oświadczeń woli" → I USKP 12/22.
3. Jakie okoliczności świadczą o pozorności umowy?
Sądy wskazują szereg wskaźników pozorności: brak ekonomicznej potrzeby zatrudnienia, powtarzający się schemat krótkotrwałego zatrudnienia z następującymi po nim długotrwałymi zwolnieniami lekarskimi, ustalenie nieadekwatnie wysokiego wynagrodzenia, powiązania rodzinne stron oraz brak dowodów na rzeczywiste podporządkowanie pracownicze. W sprawie III USKP 12/23 SN potwierdził, że "powtarzający się schemat tych zatrudnień i ich realizacji wyklucza możliwość przyjęcia, że celem zawartych umów było świadczenie pracy". Z kolei w II UK 387/18 Sąd Najwyższy orzekł, że: „Czynności faktyczne podjęte nie w związku z wypełnianiem obowiązków wynikających z treści umowy o pracę, lecz mające na celu jedynie ukazanie na zewnątrz pozornych oświadczeń woli, nie są dowodem, że pracownik podjął pracę i ją wykonywał" → II UK 387/18. W sprawie I UK 318/18 podkreślono, że "sama umowa o pracę nie przesądza o zawarciu stosunku pracy", a zgromadzone dowody "świadczą o pozorowaniu pracy".
4. Czy motywacja uzyskania świadczeń zawsze oznacza pozorność?
Nie. Krytyczne rozróżnienie wprowadził SN w III USKP 139/21: „Chęć włączenia się — w drodze nawiązania stosunku pracy — do systemu ubezpieczeń społecznych nie jest sprzeczna z prawem ani z zasadami współżycia społecznego, nie podlega ujemnej ocenie moralnej, nie zmierza również do obejścia prawa, jeśli tylko umowa o pracę jest faktycznie wykonywana w praktyce" → III USKP 139/21. Podobnie w I USKP 12/22: "nie powinna dziwić motywacja do podejmowania określonego rodzaju aktywności zawodowej wyłącznie w celu bycia objętym systemem ubezpieczeń społecznych. Jest to zachowanie racjonalne, usprawiedliwione, a nawet pożądane". Granica przebiega więc nie przy motywacji, lecz przy faktycznym wykonywaniu pracy.
5. Kto ponosi ciężar dowodu w sporze z ZUS o pozorność?
Na organie rentowym spoczywa ciężar dowodu wykazania, że umowa o pracę jest pozorna — szczególnie gdy ZUS wcześniej przyjmował składki i nie kwestionował tytułu ubezpieczenia. Potwierdził to SN w I UK 318/18, powołując ustalone orzecznictwo (m.in. I UK 269/06). Jednakże, jak wynika z II UK 56/07, "dokument w postaci umowy o pracę nie jest niepodważalnym dowodem na to, że osoby podpisujące go faktycznie złożyły oświadczenia woli o treści zapisanej w dokumencie" — ZUS ma prawo badać rzeczywistą wolę stron.
6. Skutki uznania umowy za pozorną — zwrot świadczeń
Uznana za pozorną umowa nie rodzi tytułu do ubezpieczeń, a pobrane świadczenia podlegają zwrotowi. W uchwale III UZP 7/19 SN w powiększonym składzie orzekł, że organ rentowy może dochodzić zwrotu nienależnie pobranego świadczenia od płatnika składek na podstawie art. 84 ust. 6 u.s.u.s., niezależnie od dochodzenia zwrotu od świadczeniobiorcy. Podkreślono autonomiczność prawa ubezpieczeń społecznych — "skoro spowodowałeś, to zwróć", bez wnikania w stopień przyczynienia.
Źródła: III USKP 12/23 (SN, 27.06.2023), II UK 387/18 (SN, 3.09.2020), III USKP 139/21 (SN, 16.11.2022), I UK 252/16 (SN, 20.06.2017), II UK 56/07 (SN, 19.10.2007), I UK 101/12 (SN, 5.07.2012), I UK 318/18 (SN, 3.09.2019), I USKP 12/22 (SN, 25.01.2023), III UZP 7/19 (SN, 11.12.2019), II USKP 7/22 (SN, 20.10.2022); art. 83 § 1 k.c., art. 58 § 1 k.c., art. 22 § 1 k.p., art. 300 k.p., art. 6 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s., art. 84 ust. 6 u.s.u.s.