Członek zarządu spółki z o.o. odpowiada osobiście i solidarnie za zobowiązania spółki na podstawie art. 299 k.s.h., gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, a zarząd nie złożył wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie. Odpowiedzialność ta ma charakter subsydiarny i odszkodowawczy — członek zarządu może się od niej uwolnić, wykazując przesłanki egzoneracyjne z art. 299 § 2 k.s.h.: terminowe zgłoszenie wniosku o upadłość, brak swojej winy w niezgłoszeniu lub brak szkody wierzyciela.
1. Co oznacza „bezskuteczność egzekucji"?
Bezskuteczność egzekucji nie wymaga formalnego zakończenia postępowania egzekucyjnego. Może być ustalona na podstawie każdego dowodu wskazującego, że spółka nie ma majątku pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela. Jak stwierdził SN: „ustalenie przewidzianej w art. 298 § 1 k.h. (art. 299 § 1 k.s.h.) przesłanki bezskuteczności egzekucji może nastąpić na podstawie każdego dowodu wykazującego, że spółka nie ma majątku, który pozwalałby na zaspokojenie jej wierzyciela" → V CKN 416/01. Potwierdził to SN w I CSK 54/13, podkreślając potrzebę „szerokiej wykładni pojęcia bezskuteczności egzekucji" jako nieściągalności wierzytelności od spółki. Nawet trwające postępowanie upadłościowe nie wyklucza stwierdzenia bezskuteczności — II CSK 402/14: „fakt dochodzenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym nie stanowi przeszkody do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym przeciwko członkowi zarządu".
2. Kto odpowiada — tylko członkowie zarządu czy też likwidatorzy?
Odpowiedzialność z art. 299 k.s.h. obejmuje nie tylko członków zarządu, ale również likwidatorów. SN w uchwale III CZP 143/07 orzekł jednoznacznie: „odpowiedzialność związaną z bezskutecznością egzekucji określonego zobowiązania wobec spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponoszą na podstawie art. 299 k.s.h. osoby będące członkami jej zarządu lub likwidatorami w czasie istnienia tego zobowiązania". Racje uzasadniające tę odpowiedzialność są aktualne wobec likwidatorów w takim samym stopniu jak wobec członków zarządu, a odesłanie z art. 280 k.s.h. potwierdza stosowanie art. 299 do likwidatorów.
3. Czy członek zarządu obejmujący funkcję w niewypłacalnej spółce też odpowiada?
Tak. SN w uchwale III CZP 65/17 rozstrzygnął, że „członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, który objął tę funkcję wtedy, gdy spółka była niewypłacalna, ponosi odpowiedzialność przewidzianą w art. 299 k.s.h. za długi spółki powstałe po objęciu przezeń funkcji". Obowiązek zgłoszenia wniosku o upadłość istnieje niezależnie od stanu majątkowego spółki — nawet gdyby wniosek został oddalony z braku środków na koszty postępowania. Szkoda w rozumieniu art. 299 § 2 k.s.h. odnosi się do pogorszenia możliwości zaspokojenia wierzyciela, a nie do klasycznego uszczerbku w dobrach.
4. Jak członek zarządu może się uwolnić od odpowiedzialności?
art. 299 § 2 k.s.h. przewiduje trzy niezależne przesłanki egzoneracyjne. Po pierwsze — wykazanie, że wniosek o upadłość złożono we właściwym czasie (niekoniecznie przez samego członka zarządu). W III CSK 118/09 SN uznał, że „złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości przez wierzyciela we właściwym czasie jest jedną z przesłanek zwalniających członków zarządu z odpowiedzialności za długi spółki, nawet jeśli sami nie złożyli wniosku". Po drugie — wykazanie, że niezgłoszenie wniosku nastąpiło nie z winy członka zarządu. Po trzecie — wykazanie braku szkody, co wymaga udowodnienia, że stopień zaspokojenia wierzyciela przedstawiałby się identycznie, gdyby wniosek złożono w terminie (III CZP 65/17).
5. Czy odpowiedzialność obejmuje długi powstałe po złożeniu wniosku o upadłość?
Tak, jeśli wniosek był spóźniony. SN w uchwale III CZP 78/18 orzekł, że „członek zarządu ponosi odpowiedzialność za zobowiązania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie art. 299 § 1 k.s.h., powstałe po złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości, w tym również za koszty sądowe zasądzone w sprawie prowadzonej przeciwko syndykowi, jeżeli pozostają one w związku ze stosunkiem prawnym istniejącym w chwili złożenia wniosku". Spóźnione złożenie wniosku nie wyłącza odpowiedzialności za zobowiązania pozostające w związku przyczynowym z zaniechaniem. Potwierdził to III CZP 54/15, orzekając odpowiedzialność za wynagrodzenie tymczasowego nadzorcy sądowego jako koszt postępowania upadłościowego, nawet gdy wniosek o upadłość został oddalony z braku majątku.
6. Jaki jest ciężar dowodu?
Wierzyciel musi wykazać bezskuteczność egzekucji i istnienie zobowiązania spółki. Ciężar dowodu co do przesłanek egzoneracyjnych spoczywa na członku zarządu. Jak podkreślił SN w V CSK 421/07, „odpowiedzialność członków zarządu ma charakter odszkodowawczy", a „ciężar dowodu w zakresie braku szkody wierzyciela spoczywa na członkach zarządu". Samo stwierdzenie, że zobowiązania spółki przekroczyły wartość jej majątku, nie wystarcza do wykazania braku szkody — trzeba udowodnić, że stopień zaspokojenia byłby identyczny przy terminowym wniosku o upadłość.