III CZP 143/07

Uchwała z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 143/07 
 
Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący) 
Sędzia SN Iwona Koper 
Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Elżbiety M., Anny M., Mirosławy D., 
Grażyny W., Marioli S., Leszka K. i Mirosława K. przeciwko Małgorzacie B. i 
Grzegorzowi K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu 
jawnym w dniu 28 lutego 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez 
Sąd Okręgowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 16 listopada 2007 r.: 
„Czy dla przypisania odpowiedzialności, o której mowa w art. 299 § 1 k.s.h. 
byłemu członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a następnie jej 
likwidatorowi, konieczne jest aby zobowiązanie nie spełnione przez spółkę powstało 
przed otwarciem likwidacji, to jest, czy powstanie tego zobowiązania po otwarciu i w 
związku z likwidacją, uniemożliwia przypisanie tej odpowiedzialności takiemu 
likwidatorowi, jeżeli stan majątkowy spółki po otwarciu likwidacji, uniemożliwiający 
spełnienie zobowiązania, pozostaje w związku przyczynowym z wcześniejszym 
zaniechaniem wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości w czasie właściwym 
według przepisów obowiązującego prawa?” 
podjął uchwałę: 
 
Odpowiedzialność związaną z bezskutecznością egzekucji określonego 
zobowiązania wobec spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponoszą na 
podstawie art. 299 k.s.h. osoby będące członkami jej zarządu lub 
likwidatorami w czasie istnienia tego zobowiązania. 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 20 stycznia 2006 r. zasądził na rzecz powodów 
solidarnie od Małgorzaty B. i Grzegorza K. określone kwoty dochodzone od nich ze 

względu na bezskuteczność egzekucji wierzytelności powodów wobec Zakładów 
Papierniczych „T.”, spółki z o.o. 
Spółka „T.” powstała w wyniku prywatyzacji; majątek Skarbu Państwa wchodzący 
w skład prywatyzowanego przedsiębiorstwa państwowego został jej oddany do 
odpłatnego korzystania. Spółka rozpoczęła działalność dnia 1 kwietnia 2000 r., a w 
dniu 28 lutego 2003 r. jej zarząd w osobach pozwanych złożył wniosek o otwarcie 
postępowania układowego, jednakże pismem z dnia 9 września 2003 r. cofnął go ze 
względu na wypowiedzenie przez Skarb Państwa umowy o oddanie mienia do 
odpłatnego korzystania. Dnia 30 września 2003 r. wpłynął do sądu wniosek zarządu 
spółki o ogłoszenie upadłości. Tymczasowy nadzorca ustanowiony przez sąd 
ustalił, że spółka utraciła trwale płynność finansową już na początku 2002 r. Po 
cofnięciu przez pozwanego Grzegorza K. wniosku o ogłoszenie upadłości sąd 
postanowieniem z dnia 19 grudnia 2003 r. umorzył postępowanie w sprawie 
ogłoszenia upadłości. W dniu 17 lutego 2004 r. pozwani objęli funkcje likwidatorów 
spółki. Powodowie są byłymi pracownikami spółki, a dochodzone przez nich kwoty 
zostały zasądzone wyrokami sądu pracy jako odszkodowania za wypowiedzenie 
umów o pracę. Postępowanie egzekucyjne prowadzone przeciwko spółce zostało 
umorzone ze względu na jego bezskuteczność. 
W ocenie Sądu Rejonowego, egzekucja wierzytelności powodów wobec spółki 
„T.” okazała się bezskuteczna, a pozwani nie złożyli we właściwym czasie wniosku 
o ogłoszenie upadłości, co uzasadnia odpowiedzialność pozwanych na podstawie 
art. 299 k.s.h. 
Podczas rozpoznawania apelacji pozwanej Małgorzaty B. Sądowi Okręgowemu 
nasunęły się poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym 
zagadnieniu prawnym. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczą przede wszystkim podmiotowego 
zakresu odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h.; czy na podstawie tego 
przepisu odpowiedzialność ponoszą tylko członkowie zarządu, czy także 
likwidatorzy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, oraz czy na wynikającą z 
tego przepisu odpowiedzialność członka zarządu ma wpływ objęcie przez niego 
funkcji likwidatora. Ponadto wątpliwości Sądu Okręgowego odnoszą się do kwestii 
czasowego związku odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. z pełnieniem 
funkcji członka zarządu lub likwidatora spółki. (...) 

Cel, funkcja i charakter odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. 
przemawiają za ponoszeniem jej nie tylko przez członków zarządu spółki z 
ograniczoną odpowiedzialnością, ale i likwidatorów. Likwidatorzy – którymi co do 
zasady zostają członkowie zarządu – reprezentują spółkę w likwidacji i choć ich 
zadanie ogranicza się do czynności likwidacyjnych i spraw związanych z tymi 
czynnościami (zob. art. 270-290 k.s.h.), nie można wykluczyć zaistnienia w okresie 
likwidacji okoliczności uzasadniających ogłoszenie upadłości spółki. W takim razie 
na likwidatorach ciąży obowiązek złożenia we właściwym czasie wniosku o 
ogłoszenie upadłości (zob. art. 20 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – 
Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: 
„Pr.u.n.”). (...) 
Wymienienie w art. 299 k.s.h. jedynie członków zarządu stało się w powiązaniu z 
przepisami regulującymi odpowiedzialność cywilną, wyraźnie wymieniającymi 
likwidatorów obok członków zarządu (i innych organów), jak też samych tylko 
członków zarządu (art. 292, 293, 298 k.s.h.), podstawą poglądu, że likwidatorzy 
spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie ponoszą odpowiedzialności na 
podstawie art. 299 k.s.h. (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2006 r., 
IV CK 415/05, nie publ., i z dnia 6 lipca 2007 r., III CSK 2/07, OSNC-ZD 2008, nr C, 
poz. 63). Wprawdzie zgodnie z art. 280 k.s.h. do likwidatorów stosuje się przepisy 
dotyczące członków zarządu, chyba że przepisy rozdziału 6, działu I, tytułu III k.s.h., 
tj. art. 270-290, stanowią inaczej, ale według tego poglądu przy ustalaniu zakresu 
wymienionego odesłania należy mieć na względzie także zawarte w następnym 
rozdziale przepisy art. 292, 293 i 298, a ściślej wyprowadzany z ich zestawienia z 
art. 299 wniosek, że skoro w art. art. 292, 293 i 298 k.s.h. likwidatorzy są wyraźnie 
odróżniani od członków zarządu i członków innych organów, to – rozumując a 
contrario – niewymienienie ich wyraźnie w art. 299 k.s.h. wyklucza jego stosowanie 
do nich. Jak jednak łatwo zauważyć, pogląd ten jest sprzeczny z brzmieniem art. 
280, który przewidziane w nim stosowanie na zasadzie odsłania do likwidatorów 
przepisów dotyczących członków zarządu ograniczył jedynie wyjątkami 
wynikającym z rozdziału 6, działu I, tytułu III, ale art. 292, 293 i 298 do tego 
rozdziału nie należą. 
Kwestionowany pogląd byłby nie do obrony także na gruncie poprzednika art. 
280 k.s.h., tj. art. 269 k.h., który stanowił, że likwidatorzy co do swych uprawnień i 
obowiązków podlegają przepisom działu niniejszego, przewidzianym dla zarządu 

spółki. Przepis ten odsyłał więc m.in. do art. 298 k.h., a to że w wielu przepisach 
działu, w którym się znajdował art. 298, dotyczących odpowiedzialności cywilnej lub 
karnej (art. 300, 301, 303 i 304), likwidatorzy byli wyraźnie wymienieni obok 
członków zarządu lub członków władz spółki nie dawało podstaw do twierdzenia, że 
skoro w tych przepisach likwidatorzy byli wyraźnie wymienieni, to niewymienienie 
ich wyraźnie w art. 298 k.h. powinno a contrario wykluczać jego stosowanie do nich. 
Istnienie wielu przepisów wyraźnie przewidujących odpowiedzialność karną 
likwidatorów na równi z członkami zarządu dawało raczej podstawy do 
rozumowania, że likwidatorzy tym bardziej powinni na równi z członkami zarządu 
ponosić odpowiedzialność cywilną przewidzianą w art. 298 k.h., uzasadnioną ze 
względu na swą funkcję w takim samym stopniu wobec likwidatorów jak członków 
zarządu. 
Ze względu zatem na to, że odesłanie zawarte w art. 280 k.s.h. obejmuje także 
art. 299 k.s.h., a racje uzasadniające przewidzianą w art. 299 k.s.h. 
odpowiedzialność są aktualne w odniesieniu do likwidatorów w takim samym 
stopniu, jak względem członków zarządu, na podstawie art. 299 k.s.h. odpowiadają 
również likwidatorzy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Tym bardziej nie 
może uchylać odpowiedzialności członka zarządu opartej na art. 299 k.s.h. fakt 
objęcia przez niego funkcji likwidatora spółki (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 
17 stycznia 2007 r., II CSK 322/06, "Izba Cywilna" 2007, nr 12, s. 46). Sam więc 
fakt, że powódka będąc członkiem zarządu objęła następnie funkcję likwidatora 
spółki nie wyklucza jej odpowiedzialności na podstawie art. 299 k.s.h. 
Również rozstrzygnięcie wątpliwości Sądu Okręgowego co do czasowego 
związku odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. z pełnieniem funkcji 
członka zarządu lub likwidatora jest zdeterminowane celem i charakterem tej 
odpowiedzialności. Uwzględniając cel i charakter odpowiedzialności przewidzianej 
w art. 299 k.s.h., należy przyjąć, że w razie bezskuteczności egzekucji określonego 
zobowiązania odpowiedzialność na zasadach tego przepisu ponoszą osoby będące 
członkami zarządu lub likwidatorami w czasie istnienia tego zobowiązania, a ściślej 
– jego podstawy. Objęcie odpowiedzialnością danego członka zarządu lub 
likwidatora wszystkich zobowiązań spółki, których podstawa istnieje w czasie 
sprawowania przez niego funkcji, a więc także zobowiązań jeszcze wtedy 
niewymagalnych, jest uzasadnione tym, że ogłoszenie upadłości, o które członek 
zarządu lub likwidator powinien wystąpić w celu przeciwdziałania bezskuteczności 

egzekucji, spowodowałoby wymagalność także zobowiązań niemających 
dotychczas takiej cechy (zob. art. 91 Pr.u.n.).  
Należy przy tym pamiętać, że w przypadku zobowiązań upadłego opiewających 
na świadczenie, którego rozmiar zależy od upływu czasu, podlegających 
wykonywaniu także po ogłoszeniu upadłości, mogą być zgłaszane w celu 
zaspokojenia z masy upadłości odpowiadające tym zobowiązaniom wierzytelności 
pieniężne (zob. art. 247 i 249 Pr.u.n.), a wynagrodzenia pracowników zatrudnionych 
w przedsiębiorstwie upadłego należne za okres po ogłoszeniu upadłości oraz 
odprawy i odszkodowania, związane z rozwiązaniem umów o pracę, przysługujące 
tym pracownikom, należą do kosztów postępowania upadłościowego (art. 230 ust. 3 
pkt 2 Pr.u.n.), podlegających zaspokojeniu w pierwszej kolejności z masy upadłości 
(art. 231 Pr.u.n.). Ponadto z punktu widzenia art. 299 k.s.h. na równi z 
zobowiązaniami istniejącymi należy zgodnie z art. 245 ust. 1 pkt 4 Pr.u.n. traktować 
zobowiązania warunkowe (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1999 
r., II CKN 608/98, OSNC 2000, nr 4, poz. 67, i z dnia 25 września 2003 r., V CK 
198/02, „Wokanda” 2004, nr 6, poz. 7). 
Powód, który dochodzi roszczenia przewidzianego w art. 299 §1 k.s.h. powinien 
zatem wykazać istnienie – we wskazanym znaczeniu – określonego zobowiązania 
spółki w czasie, kiedy pozwany był członkiem zarządu lub likwidatorem, 
stwierdzonego w tym czasie lub później tytułem egzekucyjnym wydanym na rzecz 
powoda (tylko wyjątkowo nie musi ono być w ten sposób stwierdzone), oraz 
bezskuteczność egzekucji tego zobowiązania przeciwko spółce. 
Pozwany natomiast, jeżeli chce się uwolnić od odpowiedzialności, powinien 
udowodnić jedną z okoliczności egzoneracyjnych określonych w art. 299 §2 k.s.h. 
(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia z dnia 21 lutego 2002 r., IV CKN 793/00, 
OSNC 2003, nr 2, poz. 22, z dnia 16 maja 2002 r., IV CKN 933/00, nie publ., i z 
dnia, z dnia 8 marca 2007 r., III CSK 352/06, "Prawo Spółek" 2008, nr 4, s. 58). 
Taką okolicznością jest przede wszystkim złożenie we właściwym czasie przez 
pozwanego wniosku o ogłoszenie upadłości. Identyczny skutek wywiera złożenie 
we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości przez wierzyciela spółki. 
Skutecznie przeprowadzony dowód w tym zakresie obala domniemanie, że szkoda 
wierzyciela spółki pozostawała w związku przyczynowym z niezłożeniem przez 
pozwanego we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości. Na równi ze 
zgłoszeniem we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości należy 

potraktować nieistnienie podstaw do jego zgłoszenia w okresie pełnienia przez 
pozwanego funkcji członka zarządu lub likwidatora (por. wyrok Sądu Najwyższego z 
dnia 14 lutego 2003 r., IV CKN 1779/00, OSNC 2004, nr 5, poz. 76). Nie ma 
znaczenia w świetle art. 299 § 2 k.s.h. wniosek o ogłoszenie upadłości, który został 
prawomocnie zwrócony albo odrzucony (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 
dnia 14 lutego 2006 r., II CSK 14/05, nie publ.). 
Pozwanego zwalnia także dowód niezawinienia niezłożenia wniosku o 
ogłoszenie upadłości, który obala wynikające z art. 299 k.s.h. odmienne 
domniemanie prawne. 
Wreszcie pozwany zwolni się przez wykazanie, że choć nie złożył wniosku o 
ogłoszenie upadłości we właściwym czasie, to nie było to przyczyną szkody 
powoda. Chodzi o wykazanie, że powód nie uzyskałby w postępowaniu 
upadłościowym, choćby zostało ono wszczęte we właściwym czasie, zaspokojenia 
swej należności ze względu na brak wystarczającego majątku spółki. Pozwany 
powinien zatem udowodnić – odwołując się do stanu majątkowego spółki 
istniejącego w czasie właściwym do zgłoszenia upadłości oraz uwzględniając 
określoną w art. 342 Pr.u.n. kolejność zaspokajania się z masy upadłości – że na 
zaspokojenie należności powoda nie starczyłoby środków wchodzących w skład 
masy upadłości (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1999, II CKN 
608/98, i dnia 16 grudnia 1999 r., II CKN 630/98, nie publ.). Również ten dowód 
obala wynikające z art. 299 k.s.h. odmienne domniemanie prawne. 
Z tych względów, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie 
prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).