Zarzut potrącenia w procesie cywilnym — co naprawdę mówi orzecznictwo (2024–2026)

Wzór zarzutu potrącenia masz w swoim repozytorium pism. Problemem nie jest forma — problemem jest to, że po reformie z 7 listopada 2019 r. (art. 203¹ KPC) i po fali spraw frankowych linia orzecznicza wokół potrącenia zmienia się szybciej, niż aktualizują się komentarze. Poniżej zebraliśmy to, co z aktualnych orzeczeń SN i sądów apelacyjnych (2023–2026) wynika dla praktyka — z sygnaturami, które można sprawdzić.

Ramy prawne w trzech zdaniach

Potrącenie materialnoprawne reguluje art. 498–505 KC (wymagalność, jednorodzajowość, zaskarżalność wierzytelności; skutek wsteczny oświadczenia z art. 499 KC). Procesowy zarzut potrącenia od 7 listopada 2019 r. jest dodatkowo ograniczony przez art. 203¹ KPC. Te dwie płaszczyzny — materialna i procesowa — trzeba rozdzielać, bo orzecznictwo karze za ich mieszanie.

Art. 203¹ KPC — gdzie realnie przebiega granica

Przepis dopuszcza procesowy zarzut potrącenia tylko wtedy, gdy wierzytelność pozwanego pochodzi z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona, albo jest niesporna lub uprawdopodobniona dokumentem niepochodzącym wyłącznie od pozwanego (§ 1). Dochodzi do tego prekluzja czasowa: zarzut trzeba zgłosić nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wierzytelność stała się wymagalna (§ 2), i wyłącznie w piśmie procesowym (§ 3).

Co z tego robi orzecznictwo:

• Potrącenie dokonane przed procesem. SN w sprawie I CSK 2843/25 (postanowienie z 25.02.2026) odniósł się do stosowania art. 203¹ KPC do potrącenia dokonanego przed wszczęciem postępowania — kluczowe, bo art. 203¹ KPC dotyczy zarzutu procesowego, a nie zdarzenia materialnoprawnego, które mogło nastąpić wcześniej.
• Wierzytelności nabyte w toku sprawy. W sprawie I CSK 3868/22 (z 24.07.2023) SN interpretował art. 203¹ KPC w kontekście wierzytelności nabytych w toku postępowania, w tym w drodze sukcesji uniwersalnej — typowa pułapka przy cesjach i przekształceniach po stronie pozwanego.

Praktyczny wniosek: zanim podniesiesz zarzut, ustal najpierw, czy w ogóle podlega reżimowi art. 203¹ KPC, a dopiero potem licz termin.

Pełnomocnictwo procesowe a oświadczenie o potrąceniu

Klasyczny błąd: pełnomocnik składa w piśmie procesowym oświadczenie o potrąceniu, mimo że pełnomocnictwo procesowe (art. 91 KPC) nie obejmuje wprost czynności materialnoprawnych. SN w uchwale/zagadnieniu III CZP 2/24 (z 02.07.2024) wypowiedział się co do dopuszczalności podnoszenia zarzutu potrącenia przez pełnomocnika procesowego na podstawie samego pełnomocnictwa procesowego — to orzeczenie, które warto mieć pod ręką, zanim przyjmiesz, że potrzebujesz odrębnego pełnomocnictwa materialnego.

Uwaga na drugą stronę relacji: co innego złożenie oświadczenia, a co innego jego odebranie za stronę przeciwną — tu zakres umocowania bywa oceniany surowiej. Zakres umocowania pełnomocnika był zresztą jedną z osi rozstrzygnięcia w sprawie I ACA 1326/24 (SA w Łodzi, 05.02.2026).

Potrącenie w sprawach frankowych — tu toczy się realny spór

Po serii wyroków TSUE dotyczących rozliczeń po nieważności umowy kredytu CHF zarzut potrącenia (obok wycofywanego zarzutu zatrzymania) stał się głównym narzędziem banków. Aktualna linia sądów apelacyjnych:

• I ACA 920/24 (SA we Wrocławiu, 03.03.2026) — potwierdzenie niedopuszczalności prawa zatrzymania w sprawach frankowych przy jednoczesnym uznaniu skuteczności zarzutu potrącenia banku. Sąd częściowo zmienił wyrok, uwzględniając potrącenie.
• I ACA 315/24 (SA we Wrocławiu, 03.02.2026) — zarzut potrącenia banku co do zwrotu kapitału kredytu uznany za zasadny, co wprost wpłynęło na zasądzoną kwotę.
• I ACA 2675/23 (SA we Wrocławiu, 05.11.2025) — granica po drugiej stronie: brak możliwości potrącenia przez bank roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z kapitału po stwierdzeniu nieważności umowy.

Czyli: potrącenie kapitału — co do zasady skuteczne; potrącenie wynagrodzenia za korzystanie z kapitału — zamknięte. To rozróżnienie decyduje o kwocie i powinno wprost wyznaczać konstrukcję pisma.

Potrącenie a przedawnienie

Art. 502 KC dopuszcza potrącenie wierzytelności przedawnionej, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło — ale ciężar wykazania tego momentu spoczywa na potrącającym. W sprawie I ACA 1326/24 (SA w Łodzi, 05.02.2026) sąd uznał zarzut potrącenia (z tytułu nakładów na nieruchomość) za przedawniony i zasądził zaległy czynsz — przykład, jak łatwo dobrze umocowany materialnie zarzut przegrywa na osi czasu.

Potrącenie w upadłości — świeże zagadnienie SN

Jeśli druga strona jest w upadłości, reżim się zmienia. SN w sprawie III CZP 38/25 (z 24.02.2026) zajął się zagadnieniem prawnym, czy przepisy Prawa upadłościowego o potrąceniu są lex specialis wobec KPC oraz czy sąd powinien zawiesić postępowanie o zapłatę do czasu rozstrzygnięcia o skuteczności potrącenia. Dla spraw na styku procesu i upadłości to orzeczenie wyznacza kierunek.

Checklista konstrukcji zarzutu

1. Materialnie: czy wierzytelności są wzajemne, wymagalne, jednorodzajowe i zaskarżalne (art. 498 KC)? Czy nie wpadają w art. 505 KC?
2. Oświadczenie: czy złożono materialnoprawne oświadczenie o potrąceniu (art. 499 KC) — i czy pełnomocnik ma do tego umocowanie (por. III CZP 2/24)?
3. Procesowo: czy zarzut spełnia art. 203¹ § 1 KPC (ten sam stosunek / dokument)? Czy zachowano termin z § 2 i formę z § 3?
4. Przedawnienie: czy w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, wierzytelność nie była przedawniona (art. 502 KC)?
5. Kontekst: sprawa frankowa (kapitał vs wynagrodzenie) lub upadłość (lex specialis) — czy linia orzecznicza nie modyfikuje powyższego?

---

O danych. Sygnatury w tym artykule pochodzą z opublikowanego orzecznictwa polskich sądów, według stanu na 4 czerwca 2026 r. Orzecznictwo jest zmienne — przed wykorzystaniem w piśmie zweryfikuj aktualność i pełną treść uzasadnienia konkretnego orzeczenia.