III CSK 279/17
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSprawa dotyczyła powództwa C. sp. z o.o. przeciwko Miastu i Gminie M. o zapłatę kary umownej oraz równowartości kary pobranej z gwarancji ubezpieczeniowej. Sąd Okręgowy oddalił powództwo, uznając odstąpienie od umowy przez pozwaną za nieskuteczne z uwagi na nieważność postanowienia umownego dotyczącego upadłości, a odstąpienie przez powoda za pozorne. Sąd Apelacyjny podzielił te ustalenia i oddalił apelację powoda. Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, odrzucił ją w części dotyczącej umorzenia postępowania apelacyjnego. W pozostałej części uchylił zaskarżony wyrok w odniesieniu do kwoty 2.271.435,96 zł z odsetkami, wskazując na potrzebę ponownego zbadania podstawy prawnej roszczenia (bezpodstawne wzbogacenie lub odpowiedzialność kontraktowa) oraz charakteru gwarancji ubezpieczeniowej. Sąd Najwyższy uznał, że pobranie kwoty z gwarancji mimo braku przesłanek merytorycznych powinno skutkować obowiązkiem jej zwrotu, niezależnie od podstawy prawnej. Jednocześnie Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną w części dotyczącej kary umownej, uznając odstąpienie od umowy przez powoda za nadużycie prawa, gdyż nastąpiło po zakończeniu inwestycji przez innego wykonawcę i w sytuacji braku realnych możliwości finansowych i organizacyjnych powoda.
Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.
Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.
Wartość praktyczna
Siła precedensu: WysokaInterpretacja przepisów dotyczących gwarancji ubezpieczeniowych, odpowiedzialności kontraktowej i bezpodstawnego wzbogacenia w kontekście umów o roboty budowlane. Ocena odstąpienia od umowy jako nadużycia prawa. Obowiązki sądu drugiej instancji w zakresie stosowania prawa materialnego.
Konkretne ustalenia faktyczne dotyczące charakteru gwarancji ubezpieczeniowej mogą wpływać na zastosowanie przedstawionych zasad w innych sprawach.
Zagadnienia prawne (4)
Czy pobranie kwoty z gwarancji ubezpieczeniowej przez inwestora, mimo braku merytorycznych podstaw w stosunku podstawowym, może być podstawą roszczenia wykonawcy z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia lub odpowiedzialności kontraktowej?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, pobranie kwoty z gwarancji ubezpieczeniowej mimo braku merytorycznych podstaw może być kwalifikowane jako szkoda wykonawcy (art. 471 k.c.) lub stanowić podstawę roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 k.c.). Sąd Najwyższy wskazał, że sądy niższych instancji nie poczyniły wystarczających ustaleń co do charakteru gwarancji i jej wykładni, co czyni uzasadnionymi zarzuty naruszenia art. 405 i 471 k.c.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy podkreślił, że skorzystanie z gwarancji skutkuje tym, że wykonawca musi zwrócić gwarantowi wypłaconą inwestorowi kwotę, co stanowi korzyść uzyskaną przez inwestora kosztem wykonawcy. Wskazał na potrzebę zbadania charakteru gwarancji ubezpieczeniowej i jej wykładni, aby ustalić właściwą podstawę prawną roszczenia.
Czy odstąpienie od umowy o roboty budowlane przez wykonawcę, które nastąpiło po zakończeniu inwestycji przez innego wykonawcę i w sytuacji braku realnych możliwości finansowych i organizacyjnych wykonawcy, stanowi nadużycie prawa podmiotowego?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, odstąpienie od umowy w takich okolicznościach stanowi nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.) i skutkuje brakiem podstaw do żądania zasądzenia kary umownej.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy uznał, że odstąpienie od umowy przez powoda w dacie, gdy inwestycja była już zakończona przez innego wykonawcę, a powód nie miał realnych możliwości jej dokończenia, miało na celu instrumentalne skorzystanie z instytucji odstąpienia od umowy, co nie może być akceptowane.
Czy sąd drugiej instancji, rozpoznając sprawę w granicach apelacji, ma obowiązek zbadania zgodności rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji z przepisami prawa materialnego z urzędu, nawet jeśli strony nie podniosły odpowiednich zarzutów?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, sąd drugiej instancji jako sąd merytoryczny ma obowiązek stosowania prawa materialnego z urzędu, bez względu na zarzuty zgłoszone przez strony w apelacji.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy powołał się na uchwałę składu siedmiu sędziów SN, zgodnie z którą sąd drugiej instancji ma obowiązek stosowania prawa materialnego z urzędu, co oznacza, że zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. zasługuje na uwzględnienie.
Czy sąd jest związany podstawą prawną wskazaną przez powoda, czy też ma obowiązek zastosowania właściwej normy prawnej, jeśli stan faktyczny uzasadnia inne rozstrzygnięcie?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Sąd ma obowiązek zastosowania właściwej normy prawnej, nawet jeśli jest ona inna niż wskazana przez powoda, zgodnie z zasadą 'da mihi factum, dabo tibi ius' oraz 'iura novit curia'.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy podkreślił, że powód ma obowiązek sprecyzować żądanie i przytoczyć okoliczności faktyczne, natomiast wybór i zastosowanie właściwej podstawy prawnej należy do sądu. Oddalenie powództwa nie powinno następować z powodu wadliwej podstawy prawnej, a z uwagi na jego bezzasadność.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| C. sp. z o.o. w W. | spółka | powód |
| Miasto i Gmina M. | instytucja | pozwana |
Przepisy (18)
Główne
k.c. art. 405
Kodeks cywilny
Przepis dotyczący bezpodstawnego wzbogacenia, potencjalnie stosowany do roszczeń wykonawcy wobec inwestora.
k.c. art. 471
Kodeks cywilny
Przepis dotyczący odpowiedzialności kontraktowej za szkodę, potencjalnie stosowany do roszczeń wykonawcy wobec inwestora.
Pomocnicze
k.c. art. 353¹
Kodeks cywilny
Zasada swobody umów, stosowana do kształtowania treści gwarancji ubezpieczeniowej.
k.c. art. 410
Kodeks cywilny
Przepis dotyczący bezpodstawnego wzbogacenia w zakresie świadczeń nienależnych.
k.c. art. 493 § 1
Kodeks cywilny
Dotyczy odstąpienia od umowy wzajemnej w przypadku niemożności spełnienia świadczenia.
k.c. art. 5
Kodeks cywilny
Przepis dotyczący zakazu nadużywania prawa podmiotowego.
k.p.c. art. 378 § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Zakres rozpoznania sprawy przez sąd drugiej instancji.
k.p.c. art. 398¹ § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Dopuszczalność skargi kasacyjnej.
k.p.c. art. 398⁶ § 3
Kodeks postępowania cywilnego
Odrzucenie skargi kasacyjnej.
k.p.c. art. 398¹³ § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Związanie Sądu Najwyższego podstawami skargi kasacyjnej.
k.p.c. art. 398¹³ § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Zakaz dokonywania ustaleń faktycznych w postępowaniu kasacyjnym.
k.p.c. art. 398¹⁵ § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
k.p.c. art. 108 § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
u.p.u. art. 83
Ustawa Prawo upadłościowe
Przepis, którego naruszenie przez postanowienie umowne Sąd Okręgowy uznał za podstawę nieważności.
u.dz.u. art. 4 § 7
Ustawa o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej
Definicja czynności ubezpieczeniowej.
p.b. art. 81 § 1
Ustawa Prawo bankowe
Definicja gwarancji bankowej.
k.c. art. 118
Kodeks cywilny
Termin przedawnienia roszczeń.
k.c. art. 60
Kodeks cywilny
Zasada swobody formy oświadczeń woli.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Niedopuszczalność skargi kasacyjnej w części dotyczącej postanowienia o umorzeniu postępowania apelacyjnego. • Odstąpienie od umowy przez powoda stanowiło nadużycie prawa podmiotowego, co skutkowało brakiem podstaw do żądania kary umownej. • Sądy niższych instancji nie poczyniły wystarczających ustaleń faktycznych co do charakteru gwarancji ubezpieczeniowej i jej wykładni, co uzasadnia uchylenie wyroku w tej części.
Odrzucone argumenty
Zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego przez Sąd Apelacyjny w zakresie oceny roszczenia opartego na bezpodstawnym wzbogaceniu i odpowiedzialności kontraktowej (w części, w której skarga została oddalona).
Godne uwagi sformułowania
Odstąpienie od umowy motywowane następczą niemożnością świadczenia wywołaną przez pozwaną, stanowiło jednak nadużycie prawa podmiotowego. • Nie można aprobować skorzystania przez powoda z tego uprawnienia, skoro w stosownym czasie nie podjął czynności zmierzających do zobligowania zamawiającego do umożliwienia mu kontynuowania robót w ramach obowiązku współdziałania z wykonawcą niezbędnego do realizacji umowy. • Pobranie gwarancji, mimo braku przesłanek merytorycznych powinno skutkować obowiązkiem jej zwrotu, niezależnie od tego jaka byłaby podstawa roszczenia (art. 405 k.c. czy art. 471 k.c.). • Sąd Apelacyjny jako sąd merytoryczny miał bowiem obowiązek stosowania prawa materialnego z urzędu, bez względu na zarzuty zgłoszone przez strony w apelacji.
Skład orzekający
Grzegorz Misiurek
przewodniczący
Monika Koba
sprawozdawca
Paweł Grzegorczyk
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących gwarancji ubezpieczeniowych, odpowiedzialności kontraktowej i bezpodstawnego wzbogacenia w kontekście umów o roboty budowlane. Ocena odstąpienia od umowy jako nadużycia prawa. Obowiązki sądu drugiej instancji w zakresie stosowania prawa materialnego."
Ograniczenia: Konkretne ustalenia faktyczne dotyczące charakteru gwarancji ubezpieczeniowej mogą wpływać na zastosowanie przedstawionych zasad w innych sprawach.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy złożonych kwestii związanych z umowami o roboty budowlane, karami umownymi i gwarancjami ubezpieczeniowymi, a także nadużyciem prawa. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii obowiązku sądu drugiej instancji do stosowania prawa materialnego z urzędu jest istotne dla praktyki prawniczej.
“Czy można odzyskać pieniądze z gwarancji, nawet jeśli nie było podstaw do jej realizacji? Sąd Najwyższy wyjaśnia.”
Dane finansowe
WPS: 4 157 109,59 PLN
Twój asystent do analizy prawnej.
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
- Analiza orzecznictwa i przepisów
- Drafting pism i dokumentów
- Odpowiedzi na pytania prawne
- Pogłębiona analiza z doktryny
Pełny tekst orzeczenia
Oryginalna treść postanowienia (niezmieniona). Otwiera się jako osobna strona.