I NSNc 122/21
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSkarga nadzwyczajna została wniesiona przez Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku Sądu Okręgowego w N. z dnia 20 sierpnia 2015 r., który oddalił apelację pozwanych w sprawie o wydanie nieruchomości. Pozwani dzierżawili grunty rolne od Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (KOWR) na podstawie umów zawartych na czas oznaczony, które zostały przedłużone. KOWR skorzystał z klauzul umownych pozwalających na wyłączenie części gruntów z dzierżawy, co doprowadziło do sporu sądowego o ich wydanie. Sądy niższych instancji uznały te wyłączenia za skuteczne i nakazały wydanie nieruchomości. Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucił rażące naruszenie prawa materialnego, w tym art. 222 § 1 k.c. (roszczenie windykacyjne) oraz art. 673 § 3 k.c. w zw. z art. 694 k.c. (wypowiedzenie umowy najmu/dzierżawy na czas oznaczony), a także naruszenie zasad konstytucyjnych (art. 2 i art. 64 Konstytucji RP). Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę nadzwyczajną, stwierdził, że klauzule umowne pozwalające na jednostronne wyłączenie gruntów z dzierżawy, bez wskazania konkretnych wypadków, są nieważne jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa (art. 673 § 3 k.c. w zw. z art. 694 k.c.) i naturą stosunku dzierżawy na czas oznaczony. W związku z tym, wyrok Sądu Okręgowego nakazujący wydanie nieruchomości został uznany za wydany z naruszeniem prawa. Sąd Najwyższy, mając na uwadze, że od uprawomocnienia się wyroku minęło ponad 5 lat i wyrok wywołał nieodwracalne skutki dla pozwanych (utrata bazy paszowej, konieczność sprzedaży stada bydła), ograniczył się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa, zgodnie z art. 115 § 2 ustawy o Sądzie Najwyższym, zamiast go uchylać lub zmieniać.
Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.
Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.
Wartość praktyczna
Siła precedensu: WysokaInterpretacja przepisów dotyczących wypowiadania umów dzierżawy na czas oznaczony oraz stosowania skargi nadzwyczajnej w przypadkach naruszenia prawa materialnego i konstytucyjnego.
Dotyczy specyficznej sytuacji umów dzierżawy z KOWR i klauzul wyłączenia gruntów. Stosowanie skargi nadzwyczajnej jest ograniczone do przypadków rażącego naruszenia prawa i konieczności zapewnienia zgodności z zasadami konstytucyjnymi.
Zagadnienia prawne (4)
Czy postanowienia umowy dzierżawy na czas oznaczony, pozwalające na jednostronne wyłączenie części gruntów z dzierżawy bez wskazania konkretnych przyczyn, są ważne i skuteczne?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, takie postanowienia są nieważne jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa (art. 673 § 3 k.c. w zw. z art. 694 k.c.) oraz naturą stosunku dzierżawy na czas oznaczony.
Uzasadnienie
Przepis art. 673 § 3 k.c. w zw. z art. 694 k.c. wymaga, aby umowy dzierżawy na czas oznaczony mogły być wypowiedziane tylko w wypadkach określonych w umowie. Klauzule pozwalające na wyłączenie gruntów na podstawie ogólnych kryteriów (np. określona powierzchnia, przeznaczenie na cele inne niż rolne) nie spełniają tego wymogu, gdyż nie wskazują konkretnych zdarzeń uzasadniających wypowiedzenie.
Czy wyrok nakazujący wydanie nieruchomości dzierżawcy, który posiada skuteczne uprawnienie do władania tą nieruchomością na podstawie umowy dzierżawy, jest zgodny z prawem?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, taki wyrok jest wydany z naruszeniem prawa, ponieważ narusza art. 222 § 1 k.c., który wyłącza roszczenie windykacyjne, gdy posiadaczowi przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą.
Uzasadnienie
Sądy niższych instancji zaniechały zbadania skuteczności wypowiedzeń umów dzierżawy w świetle przepisów o charakterze ius cogens. Pozwanym przysługiwało skuteczne uprawnienie do władania gruntami na podstawie umowy dzierżawy, co powinno skutkować oddaleniem powództwa o wydanie.
Czy prawomocny wyrok sądu, wydany z naruszeniem bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa i zasad konstytucyjnych, podważa zaufanie do państwa i bezpieczeństwo prawne?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, prawomocne orzeczenie wydane z pominięciem norm iuris cogentis oraz nieuwzględniające natury stosunku prawnego łączącego strony podważa zaufanie do stanu prawnego i do państwa.
Uzasadnienie
Obywatel ma prawo oczekiwać, że jego sprawa zostanie rozpoznana przy uwzględnieniu norm bezwzględnie obowiązujących, które sąd ma obowiązek stosować z urzędu. Zaniechanie tego prowadzi do podważenia zaufania do państwa i bezpieczeństwa prawnego.
Czy pozbawienie pozwanych uprawnień wynikających z umów dzierżawy i utrata nieruchomości rolnych, które stanowiły bazę paszową dla hodowli bydła, narusza prawa majątkowe chronione przez Konstytucję RP?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, takie działania naruszają prawa majątkowe chronione przez art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP.
Uzasadnienie
Konstytucyjna ochrona praw majątkowych obejmuje nie tylko własność, ale również inne prawa majątkowe, takie jak uprawnienia wynikające z umów dzierżawy. Utrata nieruchomości rolnych i niemożność kontynuowania działalności rolniczej stanowi naruszenie tych praw.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa Oddział Terenowy w R. | instytucja | powód |
| H. R.- W. | osoba_fizyczna | pozwany |
| J. W. | osoba_fizyczna | pozwany |
| Rzecznik Praw Obywatelskich | instytucja | wnioskodawca (skarga nadzwyczajna) |
Przepisy (10)
Główne
k.c. art. 222 § § 1
Kodeks cywilny
Roszczenie windykacyjne nie przysługuje właścicielowi, jeżeli osoba, która faktycznie włada rzeczą, ma skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą (np. dzierżawca).
k.c. art. 673 § § 3
Kodeks cywilny
Jeżeli czas trwania najmu (dzierżawy) jest oznaczony, zarówno wynajmujący (wydzierżawiający), jak i najemca (dzierżawca) mogą wypowiedzieć najem (dzierżawę) tylko w wypadkach określonych w umowie.
k.c. art. 694
Kodeks cywilny
Do dzierżawy stosuje się odpowiednio przepisy o najmie, jeżeli określona kwestia nie została odrębnie uregulowana w art. 695-707 k.c.
u.SN art. 89 § § 1
Ustawa o Sądzie Najwyższym
Podstawa do wniesienia skargi nadzwyczajnej, gdy prawomocne orzeczenie narusza zasadę demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
u.SN art. 115 § § 2
Ustawa o Sądzie Najwyższym
W przypadku, gdy zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne, Sąd Najwyższy może ograniczyć się do stwierdzenia wydania orzeczenia z naruszeniem prawa.
Konstytucja RP art. 2
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Zasada demokratycznego państwa prawnego.
Konstytucja RP art. 64 § ust. 1 i 2
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Ochrona własności i innych praw majątkowych.
Pomocnicze
k.c. art. 58 § § 3
Kodeks cywilny
Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, pozostałe jej postanowienia pozostają w mocy, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.
k.c. art. 353 § 1
Kodeks cywilny
Podstawowa zasada swobody umów, ograniczona przez właściwość (naturę) stosunku prawnego, ustawę oraz zasady współżycia społecznego.
u.g.n.r.s.p. art. 38 § ust. 1a
Ustawa o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa
Argumenty
Skuteczne argumenty
Nieważność klauzul umownych pozwalających na jednostronne wyłączenie gruntów z dzierżawy na czas oznaczony. • Naruszenie art. 673 § 3 k.c. w zw. z art. 694 k.c. przez sądy niższych instancji. • Naruszenie art. 222 § 1 k.c. przez uwzględnienie powództwa windykacyjnego mimo istnienia skutecznego uprawnienia do władania nieruchomością. • Naruszenie zasad konstytucyjnych (art. 2 i 64 Konstytucji RP) przez wydanie wyroku naruszającego bezpieczeństwo prawne i prawa majątkowe pozwanych.
Odrzucone argumenty
Skuteczność klauzul umownych pozwalających na wyłączenie gruntów z dzierżawy. • Prawidłowość zastosowania art. 222 § 1 k.c. przez sądy niższych instancji. • Brak naruszenia zasad konstytucyjnych.
Godne uwagi sformułowania
klauzule umowne pozwalające stronie powodowej określić jakie części przedmiotów dzierżawy zostaną objęte wyłączeniem, przewidując jedynie ograniczenie co do łącznej ich powierzchni (20% powierzchni pierwotnej) • de facto jest to konstrukcja odpowiadająca prawu wypowiedzenia umowy • O ile jednak ocena spełnienia przesłanek szczegółowych sprowadza się, w dużym uproszczeniu, do dokonania subsumpcji, o tyle dokonując oceny ziszczenia się przesłanki funkcjonalnej, czyli oceniając konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych wartości • pozbawieni uprawnień wynikających z umów dzierżawy • utracili bazę paszową dla bydła • nieodwracalne skutki prawne
Skład orzekający
Elżbieta Karska
przewodniczący, sprawozdawca
Paweł Czubik
członek
Elżbieta Mazur-Orlik
ławnik Sądu Najwyższego
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących wypowiadania umów dzierżawy na czas oznaczony oraz stosowania skargi nadzwyczajnej w przypadkach naruszenia prawa materialnego i konstytucyjnego."
Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji umów dzierżawy z KOWR i klauzul wyłączenia gruntów. Stosowanie skargi nadzwyczajnej jest ograniczone do przypadków rażącego naruszenia prawa i konieczności zapewnienia zgodności z zasadami konstytucyjnymi.
Wartość merytoryczna
Ocena: 8/10
Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia ochrony praw dzierżawców rolnych przed jednostronnymi działaniami państwowej instytucji oraz pokazuje, jak skarga nadzwyczajna może korygować rażące błędy sądów, chroniąc jednocześnie konstytucyjne zasady.
“Sąd Najwyższy: Państwowa agencja nie może dowolnie wyłączać dzierżawionych gruntów rolnych!”
Sektor
rolnictwo
Twój asystent do analizy prawnej.
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
- Analiza orzecznictwa i przepisów
- Drafting pism i dokumentów
- Odpowiedzi na pytania prawne
- Pogłębiona analiza z doktryny
Pełny tekst orzeczenia
Oryginalna treść postanowienia (niezmieniona). Otwiera się jako osobna strona.