Krótka odpowiedź (TL;DR)
Aby skutecznie podważyć orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, należy najpierw wyczerpać drogę administracyjną — wnieść sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS. Bez tego krok sąd odrzuci odwołanie. W postępowaniu sądowym kluczowe jest żądanie opinii biegłych innych specjalizacji, wykazywanie rozbieżności między orzeczeniami, podnoszenie zarzutu braku obiektywizmu biegłego oraz powoływanie się na orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Sąd nie jest związany ustaleniami lekarza orzecznika — ocena należy do niego na podstawie art. 233 § 1 k.p.c..
1. Wnieś sprzeciw do komisji lekarskiej — bez tego sąd odrzuci odwołanie
Zgodnie z art. 477^9 § 3^1 k.p.c., sąd odrzuca odwołanie w sprawie o świadczenie uzależnione od niezdolności do pracy, jeżeli ubezpieczony nie wniósł sprzeciwu od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, a odwołanie opiera się wyłącznie na zarzutach dotyczących tego orzeczenia. Jak podkreślił SN: „niewniesienie sprzeciwu od orzeczenia lekarza orzecznika oznacza, że ubezpieczony zgadza się, że wszystkie stwierdzenia w nim zawarte są prawdziwe" → I UK 40/14. Potwierdza to SA w Gdańsku, który odrzucił odwołanie ubezpieczonego kwestionującego datę powstania niezdolności do pracy bez wcześniejszego sprzeciwu — „sąd odrzuca odwołanie [...] jeżeli osoba zainteresowana nie wniosła sprzeciwu od tego orzeczenia do komisji lekarskiej ZUS" → III AUa 1817/14. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy odwołanie dotyczy kwestii innych niż orzeczenie lekarskie — np. stażu pracy (III AUz 214/14).
2. Żądaj opinii biegłych odpowiednich specjalizacji i dowodu uzupełniającego
Sąd ma obowiązek dopuścić dowód z dodatkowej opinii biegłych, gdy złożona opinia zawiera istotne braki lub sprzeczności. SN w „Sąd ma obowiązek dopuszczenia dowodu z dodatkowej opinii tych samych lub innych biegłych, gdy zachodzi tego potrzeba" → I UK 447/14. SA w Łodzi uchylił wyrok, w którym sąd I instancji ograniczył postępowanie dowodowe do opinii jednego biegłego kardiologa, ignorując cukrzycę, schorzenia kręgosłupa i dolegliwości gastrologiczne — III AUa 1306/13. Wniosek: żądaj powołania biegłych wszystkich specjalizacji adekwatnych do zgłaszanych schorzeń.
3. Podważ obiektywizm i rzetelność opinii biegłego
Opinia biegłego, który wcześniej leczył ubezpieczonego, nie gwarantuje obiektywizmu. SA w Rzeszowie uchylił wyrok oparty na takiej opinii: III AUa 1074/12. Podobnie SN podkreślił, że sąd musi wyjaśnić rozbieżności między opinią biegłych a wcześniejszymi orzeczeniami komisji lekarskich — „Sąd drugiej instancji ma obowiązek dokonać własnej oceny wyników postępowania dowodowego" → II UKN 385/99. Zarzut pobieżnego badania i braku uzasadnienia orzeczenia również jest skuteczny — SN w „sam fakt wydania orzeczenia przez lekarza-orzecznika i stwierdzenia takiej niezdolności nie wystarcza do pozbawienia sędziego urzędu" → III KRS 8/09.
4. Powołaj się na orzeczenie o stopniu niepełnosprawności
Choć pojęcia niepełnosprawności i niezdolności do pracy różnią się definicyjnie, orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może być pomijane przy ocenie prawa do renty. SN w „orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności [...] nie może być pomijane przy ocenie niezdolności do pracy" → II UK 164/17. Również w I UK 55/15 SN uchylił wyrok, wskazując, że zaświadczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z zaleceniem pracy w warunkach chronionych wymaga rozważenia przez biegłych i sąd.
5. Wykaż błąd organu rentowego — odsetki za zwłokę
Błąd komisji lekarskiej ZUS w ocenie stanu zdrowia jest błędem organu rentowego, za który ZUS ponosi odpowiedzialność. SA w Gdańsku potwierdził: III AUa 439/15. Skutkiem jest obowiązek wypłaty odsetek za zwłokę — SA w Szczecinie: „nieprawidłowe działanie tego organu, wyrażające się w nietrafnym orzeczeniu o zdolności do pracy jest okolicznością, za którą ZUS ponosi odpowiedzialność" → III AUa 772/16. Podobnie SA w Rzeszowie przyznał rentę i stwierdził odpowiedzialność ZUS za błąd w ocenie kwalifikacji zawodowych — „błąd orzeczniczy, za który odpowiada organ rentowy" → III AUa 798/18.
6. Zarzuć niewłaściwą ocenę kwalifikacji zawodowych
Ocena niezdolności do pracy musi uwzględniać rzeczywiste kwalifikacje zawodowe ubezpieczonego, a nie tylko możliwość wykonywania pracy niżej kwalifikowanej. SA w Rzeszowie podkreślił: „zachowanie zdolności do pracy na stanowiskach niżej kwalifikowanych nie stanowi przeszkody do przyznania prawa do renty" → III AUa 798/18. Kryteria oceny określa art. 13 ust. 1 u.e.r.f.u.s., który wymaga uwzględnienia m.in. rodzaju dotychczasowej pracy, poziomu wykształcenia i wieku.