Krótka odpowiedź (TL;DR)
Członek zarządu spółki z o.o. uwolni się od odpowiedzialności za zobowiązania spółki na podstawie art. 299 § 2 k.s.h., jeżeli wykaże jedną z trzech przesłanek egzoneracyjnych: (1) terminowe zgłoszenie wniosku o upadłość, (2) brak winy w niezgłoszeniu wniosku, lub (3) brak szkody wierzyciela. Brak winy jest kategorią obiektywną — wymaga udowodnienia, że przy zachowaniu należytej staranności członek zarządu nie miał możliwości działania z przyczyn od niego całkowicie niezależnych. Ciężar dowodu spoczywa na członku zarządu.
1. Kto ponosi ciężar dowodu i na czym polega „brak winy"?
Zgodnie z art. 299 § 2 k.s.h. w zw. z art. 6 k.c., to członek zarządu musi udowodnić okoliczności zwalniające go z odpowiedzialności. SN w wyroku „to członkowie zarządu dysponują, względnie powinni dysponować wiedzą co do kondycji ekonomicznej spółki i czasu właściwego do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości" → II CSKP 197/23 potwierdził, że ciężar dowodu spoczywa na członku zarządu, a niemożność ustalenia kondycji finansowej spółki z powodu braku dokumentacji nie może obciążać wierzyciela. NSA dodał, że „Brak takiej winy jest kategorią obiektywną i można się na nią powoływać jedynie w sytuacji, gdy członek zarządu nie miał żadnych możliwości prowadzenia spraw spółki, a brak tych możliwości wynikał z przyczyn od niego całkowicie niezależnych" → III FSK 668/23.
2. Czy powierzenie obowiązków osobom trzecim zwalnia z odpowiedzialności?
Nie. NSA wielokrotnie podkreślał, że delegowanie obowiązków księgowych czy organizacyjnych nie wyłącza winy. W „O przesłance 'braku winy' (...) można mówić jedynie wtedy, gdy członek zarządu spółki, przy zachowaniu wszelkiej należytej staranności podczas prowadzenia jej spraw, wniosku takiego nie złożył, ponieważ nie miał żadnych możliwości prowadzenia spraw spółki, a brak tych możliwości wynikał z przyczyn od niego całkowicie niezależnych" → III FSK 1217/24. Podobnie w „Dla wykazania tej przesłanki egzoneracyjnej nie wystarczy subiektywne poczucie braku winy w niezgłoszeniu wniosku o upadłość" → III FSK 3399/21 — konieczne jest obiektywne wykazanie przyczyn niezależnych.
3. Czy choroba lub siła wyższa stanowią brak winy?
Sama choroba psychiczna nie zwalnia automatycznie z odpowiedzialności. NSA w „choroba psychiczna, na którą cierpiał Skarżący sama w sobie nie uzasadnia braku winy w niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki" → III FSK 3486/21 — musi ona bezpośrednio uniemożliwiać prowadzenie spraw spółki. Analogicznie, chęć zachowania bytu prawnego spółki w celu dochodzenia wierzytelności nie jest okolicznością zwalniającą: „Podjęcie przez Skarżącego decyzji o niezgłoszeniu w przewidzianym terminie wniosku o ogłoszenie upadłości w celu zachowania podmiotowości spółki, należy zatem rozpatrywać w kategoriach ryzyka gospodarczego, które nie wchodzi w zakres przesłanki egzoneracyjnej" → III FSK 1810/21.
4. Czy jeden wierzyciel zwalnia z obowiązku zgłoszenia upadłości?
Nie. NSA wyraźnie orzekł, że „Posiadanie przez spółkę jednego tylko wierzyciela nie stanowi na gruncie regulacji prawa podatkowego przesłanki negatywnej do wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości przez zarząd tej spółki" → III FSK 668/23. Obowiązek z art. 299 § 2 k.s.h. istnieje niezależnie od liczby wierzycieli, a ocena zasadności wniosku należy do sądu upadłościowego.
5. Jak rozumieć przesłankę braku szkody wierzyciela?
Szkoda w rozumieniu art. 299 § 2 k.s.h. nie jest klasycznym uszczerbkiem cywilistycznym. SN w uchwale „Szkoda w ujęciu art. 299 § 2 k.s.h. powinna być odnosić do stanu pogorszenia możliwości zaspokojenia wierzyciela z majątku spółki zaistniałego wskutek niezłożenia we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości" → III CZP 65/17. W „ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających przyjęcie, że sytuacja wierzyciela kształtowałaby się tak samo mimo niezłożenia przez członka zarządu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, spoczywa na pozwanym członku zarządu" → II CSKP 912/23. Domniemanie szkody działa na niekorzyść członka zarządu.
6. Co z członkiem zarządu obejmującym funkcję w niewypłacalnej spółce?
Objęcie funkcji w już niewypłacalnej spółce nie wyłącza odpowiedzialności. SN w „Członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, który objął tę funkcję wtedy, gdy spółka była niewypłacalna, ponosi odpowiedzialność przewidzianą w art. 299 k.s.h. za długi spółki powstałe po objęciu przezeń funkcji" → III CZP 65/17 — nawet gdyby wniosek o upadłość zostałby oddalony z braku majątku na koszty postępowania. SN w V CSK 331/14 potwierdził, że nawet tzw. „słup" w zarządzie nie zwalnia się z obowiązku wykazania braku winy.
Źródła: III CZP 65/17 (SN, 1.12.2017); II CSKP 197/23 (SN, 7.11.2025); II CSKP 912/23 (SN, 29.1.2025); V CSK 331/14 (SN, 5.3.2015); III FSK 668/23 (NSA, 18.12.2024); III FSK 1217/24 (NSA, 21.5.2025); III FSK 3399/21 (NSA, 10.4.2024); III FSK 3486/21 (NSA, 10.10.2023); III FSK 1810/21 (NSA, 9.3.2023); III CSK 107/15 (SN, 17.2.2016). Przepisy: art. 299 § 1 k.s.h., art. 299 § 2 k.s.h., art. 6 k.c., art. 116 o.p..