Krótka odpowiedź (TL;DR)
Bezskuteczność egzekucji z majątku spółki to kluczowa przesłanka pozytywna odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe na podstawie art. 116 § 1 o.p.. Oznacza sytuację, w której w wyniku wszczęcia i przeprowadzenia egzekucji nie doszło do zaspokojenia wierzyciela publicznoprawnego — w całości lub w części. Nie wymaga formalnego postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, lecz może być wykazana wszelkimi dowodami potwierdzającymi brak majątku spółki. Członek zarządu może się uwolnić od odpowiedzialności, jeżeli wykaże przesłanki egzoneracyjne: zgłoszenie wniosku o upadłość we właściwym czasie, brak winy w niezgłoszeniu wniosku albo wskaże mienie spółki pozwalające na zaspokojenie zaległości w znacznej części.
Czy bezskuteczność egzekucji wymaga formalnego postanowienia o umorzeniu?
Nie — to najważniejszy wniosek z ugruntowanej linii orzeczniczej NSA. Przepis art. 116 § 1 o.p. nie zawiera wymogu formalnego stwierdzenia bezskuteczności egzekucji postanowieniem organu egzekucyjnego. NSA już w 2006 r. stwierdził, że „organy obowiązane są co prawda udowodnić bezskuteczność egzekucji niemniej uczynić to mogą za pomocą wszelkich dowodów, które okoliczność tę mogą potwierdzić" „organy obowiązane są co prawda udowodnić bezskuteczność egzekucji niemniej uczynić to mogą za pomocą wszelkich dowodów, które okoliczność tę mogą potwierdzić" → I FSK 554/05. Ten pogląd potwierdził NSA w wyroku z 2008 r., dodając, że „bezskuteczność egzekucji może być wykazana również w inny sposób niż w drodze postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego" „bezskuteczność egzekucji może być wykazana również w inny sposób niż w drodze postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego" → I FSK 491/07. Warto jednak pamiętać, że we wcześniejszym orzecznictwie pojawiał się też przeciwny pogląd — NSA w 2007 r. wskazał, że „bezskuteczność egzekucji musi być formalnie stwierdzona" „bezskuteczność egzekucji musi być formalnie stwierdzona" → II FSK 138/06, jednak ta linia nie przetrwała i została zastąpiona przez dominującą wykładnię dopuszczającą dowodzenie wszelkimi środkami.
Czy postępowanie z art. 116 o.p. służy kontroli prawidłowości egzekucji?
Nie — NSA wielokrotnie podkreślał, że postępowanie o odpowiedzialność członka zarządu nie jest forum do kwestionowania prawidłowości prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Jak stwierdził NSA w 2021 r., „postępowanie z art. 116 § 1 O.p. nie służy bowiem przeprowadzaniu kontroli prawidłowości prowadzenia postępowania egzekucyjnego, które jako postępowanie wykonawcze stanowi odrębną procedurę" „postępowanie z art. 116 § 1 O.p. nie służy bowiem przeprowadzaniu kontroli prawidłowości prowadzenia postępowania egzekucyjnego" → III FSK 334/21. Ten sam sąd powtórzył to w 2025 r., dodając, że „ewentualna wadliwość postępowania egzekucyjnego powinna być podnoszona i skarżona przewidzianymi środkami w tym właśnie postępowaniu" „ewentualna wadliwość postępowania egzekucyjnego powinna być podnoszona i skarżona przewidzianymi środkami w tym właśnie postępowaniu" → III FSK 1242/24.
Kiedy członek zarządu może wskazać mienie spółki jako przesłankę egzoneracyjną?
Wskazanie mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości w znacznej części, jest przesłanką negatywną uwalniającą od odpowiedzialności. SN w 2015 r. orzekł, że „nie ma prekluzji na wskazanie przez członka zarządu mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości składkowych spółki w znacznej części" — możliwość ta istnieje również w postępowaniu sądowym „nie ma prekluzji na wskazanie przez członka zarządu mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości składkowych spółki w znacznej części" → III UK 229/14. Jednakże mienie to musi mieć realną wartość — NSA w 2023 r. orzekł, że „wskazane mienie musi być nie tylko realne, ale i nadawać się do efektywnej egzekucji, musi nadto przedstawiać identyfikowalną wartość finansową" „wskazane mienie musi być nie tylko realne, ale i nadawać się do efektywnej egzekucji, musi nadto przedstawiać identyfikowalną wartość finansową" → III FSK 1779/21. Wierzytelność spółki wobec podmiotu w upadłości, której zaspokojenie jest niepewne, nie spełnia tej przesłanki. NSA w 2025 r. dodał, że mienie musi umożliwić zaspokojenie „w znacznej części, a nie w jakiejkolwiek części" „wskazane mienie Spółki powinno umożliwić zaspokojenie zaległości podatkowych w znacznej części, a nie w jakiejkolwiek części" → III FSK 1242/24.
Czy niezłożenie wniosku o upadłość zawsze oznacza odpowiedzialność?
Zasadniczo tak — ciężar dowodu braku winy w niezgłoszeniu wniosku o upadłość spoczywa na członku zarządu. NSA w 2012 r. potwierdził, że „ciężar dowodu spoczywa na członku zarządu" w zakresie przesłanek egzoneracyjnych „ciężar dowodu spoczywa na członku zarządu" → I FSK 1889/11. Nawet posiadanie jednego wierzyciela nie zwalnia z obowiązku zgłoszenia wniosku — NSA w 2024 r. orzekł, że „nawet niewykonywanie wymagalnych zobowiązań wobec jednego wierzyciela nie zwalnia członka zarządu od zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości" „nawet niewykonywanie wymagalnych zobowiązań wobec jednego wierzyciela nie zwalnia członka zarządu od zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości" → III FSK 872/22. Wyjątkiem jest wszczęcie postępowania układowego — NSA w 2009 r. stwierdził, że „wszczęcie postępowania zapobiegającego upadłości (postępowania układowego) spółki wyłączało na podstawie art. 116 § 1 O.p. odpowiedzialność członka zarządu" „wszczęcie postępowania zapobiegającego upadłości (postępowania układowego) spółki wyłączało na podstawie art. 116 § 1 O.p. odpowiedzialność członka zarządu" → I FSK 1372/07.
Czy zaniechanie egzekucji przez wierzyciela ma znaczenie?
Tak — SN w 2015 r. zwrócił na to uwagę, stwierdzając, że „niezasadna rezygnacja z egzekucji i utrata zajęcia może mieć znaczenie jako określony fakt w ocenie bezskuteczności egzekucji jako przesłanki odpowiedzialności członka zarządu" „niezasadna rezygnacja z egzekucji i utrata zajęcia może mieć znaczenie jako określony fakt w ocenie bezskuteczności egzekucji jako przesłanki odpowiedzialności członka zarządu" → III UK 229/14. Egzekucja powinna być konsekwentna, choć racjonalna — jeśli wierzyciel zaniechał dalszych czynności mimo możliwości zaspokojenia, bezskuteczność może być tylko formalna, a nie rzeczywista. NSA w 2025 r. potwierdził, że „badaniu podlega okoliczność faktyczna w postaci bezskuteczności egzekucji, a nie prawidłowość czynności egzekucyjnych" „badaniu podlega okoliczność faktyczna w postaci bezskuteczności egzekucji, a nie prawidłowość czynności egzekucyjnych" → III FSK 721/25.
Źródła
Orzeczenia: I FSK 554/05 (NSA, 31.1.2006) · I FSK 491/07 (NSA, 14.3.2008) · II FSK 138/06 (NSA, 12.1.2007) · III FSK 334/21 (NSA, 23.6.2021) · III FSK 1242/24 (NSA, 24.6.2025) · III UK 229/14 (SN, 6.8.2015) · III FSK 1779/21 (NSA, 24.11.2023) · I FSK 1889/11 (NSA, 28.9.2012) · III FSK 872/22 (NSA, 14.5.2024) · I FSK 1372/07 (NSA, 7.4.2009) · III FSK 721/25 (NSA, 11.12.2025)
Przepisy: art. 116 § 1 o.p. · art. 118 § 1 o.p.