Krótka odpowiedź
Członek zarządu spółki kapitałowej odpowiada solidarnie całym swoim majątkiem za zaległości podatkowe spółki, gdy egzekucja z majątku spółki okazała się bezskuteczna, a on nie wykazał przesłanek uwalniających: zgłoszenia wniosku o upadłość we właściwym czasie, braku winy w niezgłoszeniu tego wniosku albo wskazania mienia spółki umożliwiającego egzekucję (art. 116 o.p.). Odpowiedzialność ma charakter subsydiarny i gwarancyjny — obejmuje wyłącznie zaległości, których termin płatności przypadał na czas pełnienia funkcji.
1. Kiedy powstaje obowiązek zgłoszenia wniosku o upadłość?
Obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości powstaje z chwilą, gdy spółka staje się niewypłacalna — tj. nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych lub jej zobowiązania przekraczają wartość majątku. NSA wielokrotnie podkreślał, że odpowiedzialność członka zarządu z art. 116 o.p. aktualizuje się właśnie wtedy, gdy zaistnieją podstawy do ogłoszenia upadłości. Jak wskazał NSA: „odpowiedzialność członków zarządu określona w art. 116 § 1 pkt 1 o.p. aktualizuje się wówczas, gdy zaistnieją podstawy do ogłoszenia upadłości spółki kapitałowej" → III FSK 872/22. Nawet niewykonywanie zobowiązań wobec jednego wierzyciela nie zwalnia z obowiązku zgłoszenia wniosku — „niewykonywanie wymagalnych zobowiązań wobec jednego wierzyciela nie zwalnia członka zarządu od zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości" → III FSK 872/22.
2. Co oznacza „we właściwym czasie"?
Pojęcie „właściwego czasu" nie jest tożsame z mechanicznym zastosowaniem dwutygodniowego terminu z Prawa upadłościowego. NSA wskazał, że ocena ta powinna być dokonywana systemowo, z uwzględnieniem celu postępowania upadłościowego. W wyroku „nie można jednak uznać, że tym właściwym czasem jest okres dwóch tygodni od jednej konkretnej daty, w jakiej wystąpiły przyczyny wnioskowania o upadłość" → FSK 1663/04. Jednocześnie NSA potwierdził, że ustawodawca powiązał konstrukcję odpowiedzialności z Prawem upadłościowym — „wprowadzając przesłankę o charakterze negatywnym - braku zgłoszenia we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości, ustawodawca powiązał konstrukcję odpowiedzialności ukształtowaną w art. 116 Ord. pod. z unormowaniem art. 5 § 1 Prawa upadłościowego" → II FSK 1587/08. Właściwy czas to moment, gdy członek zarządu wie lub przy dołożeniu należytej staranności powinien wiedzieć o niewypłacalności spółki — „właściwy czas na zgłoszenie wniosku o upadłość to moment, gdy członek zarządu wie albo przy dołożeniu należytej staranności powinien wiedzieć, że spółka nie jest już w stanie zaspokoić w całości wszystkich wierzycieli" → III FSK 1024/23.
3. Kiedy członek zarządu może się uwolnić od odpowiedzialności?
art. 116 o.p. przewiduje trzy przesłanki egzoneracyjne: (a) zgłoszenie wniosku o upadłość we właściwym czasie lub otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego, (b) brak winy w niezgłoszeniu wniosku, (c) wskazanie mienia spółki umożliwiającego egzekucję. Ciężar dowodu spoczywa na członku zarządu. Brak winy dotyczy sytuacji obiektywnie niezależnych od członka zarządu — np. gdy wniosek o upadłość został już złożony przez poprzedni zarząd. „Ocena, czy zgłoszenie upadłości nastąpiło we właściwym czasie, powinna być dokonywana systemowo z uwzględnieniem przepisów prawa upadłościowego" → III FSK 1024/23. Natomiast chęć utrzymania bytu prawnego spółki w celu dochodzenia wierzytelności nie stanowi braku winy — „dbałość o realizację obowiązków prezesa spółki kapitałowej polegających na sądowym dochodzeniu przysługujących spółce należności pieniężnych nie może być jednocześnie poczytywana jako zachowanie zawinione" → III FSK 1810/21.
4. Czy postępowanie układowe / restrukturyzacyjne zwalnia z odpowiedzialności?
Wszczęcie postępowania układowego chroni członka zarządu jedynie w zakresie zaległości powstałych przed jego otwarciem. Po prawomocnym zakończeniu postępowania układowego członek zarządu ponosi pełną odpowiedzialność za długi powstałe później, jeśli nie złożył wniosku o upadłość. „wszczęcie postępowania układowego nie zwalnia zatem członka zarządu od odpowiedzialności za zaległości powstałe po zakończeniu postępowania układowego" → III FSK 320/23. Podejmowanie ryzyka restrukturyzacji i błędna ocena perspektyw spółki nie usprawiedliwiają niezgłoszenia wniosku o upadłość — „skarżący mógł zatem mieć uzasadnione przypuszczenie, że uda się wyprowadzić Spółkę z trudnej sytuacji, jednak musiał zdawać sobie sprawę, że w razie gdy plany te się nie powiodą, zostanie przeniesiona na niego odpowiedzialność za zaległości podatkowe Spółki" → III FSK 320/23.
5. Za które zaległości odpowiada były członek zarządu?
Zgodnie z art. 116 § 2 o.p., odpowiedzialność obejmuje zaległości, których termin płatności przypadał na czas pełnienia funkcji, oraz zaległości z art. 52 o.p. powstałe w tym okresie. Przepis § 4 stosuje się również do byłego członka zarządu. Kluczowe znaczenie ma moment powstania obowiązku podatkowego, a nie data wydania decyzji. W sprawie dotyczącej ulgi za złe długi NSA orzekł, że były członek zarządu nie odpowiada za zaległość powstałą z tytułu korekty VAT, jeśli obowiązek korekty powstał po ustaniu jego kadencji — „członek zarządu spółki kapitałowej nie ponosi odpowiedzialności za zaległości podatkowe tej spółki na zasadach określonych w art. 116 O.p., jeżeli nie był już członkiem zarządu tej spółki w okresie, w którym spółka miała obowiązek złożenia korekty" → III FSK 914/21.
6. Jaki jest charakter odpowiedzialności z art. 116 o.p.?
Odpowiedzialność członka zarządu ma charakter subsydiarny (wymaga uprzedniej bezskutecznej egzekucji z majątku spółki), solidarny (organ może egzekwować od dowolnego członka zarządu) oraz gwarancyjny (zabezpiecza interesy Skarbu Państwa). NSA podkreśla, że nie można mechanicznie przenosić poglądów z prawa prywatnego — „nie można zatem w sposób mechaniczny przenosić poglądów ukształtowanych na gruncie regulacji prywatnoprawnych do instytucji unormowanych w regulacjach publicznoprawnych" → III FSK 872/22. Odpowiedzialność obejmuje cały majątek osobisty członka zarządu, a nie tylko majątek spółki.
Źródła:
- art. 116 o.p.
- III FSK 872/22 (NSA, 14.05.2024)
- FSK 1663/04 (NSA, 05.05.2005)
- II FSK 1587/08 (NSA, 18.02.2010)
- III FSK 1024/23 (NSA, 24.04.2024)
- III FSK 1810/21 (NSA, 09.03.2023)
- III FSK 320/23 (NSA, 22.01.2025)
- III FSK 914/21 (NSA, 05.10.2022)
- I FSK 1498/06 (NSA, 16.11.2007)