TL;DR: Tak, Sąd Najwyższy przyjmuje skargi kasacyjne w sprawach o zasiedzenie — to sprawy z zakresu prawa rzeczowego, w których skarga kasacyjna przysługuje bez względu na wartość przedmiotu zaskarżenia (art. 519^1 § 1 k.p.c.). Praktyka pokazuje jednak, że SN rygorystycznie selekcjonuje skargi na etapie tzw. przedsądu i większość z nich odrzuca z braku przesłanek z art. 398^9 § 1 k.p.c..
1. Czy skarga kasacyjna w sprawie o zasiedzenie jest dopuszczalna bez względu na wartość?
Tak. Zgodnie z art. 519^1 § 1 k.p.c., w sprawach z zakresu prawa rzeczowego — a zasiedzenie niewątpliwie do nich należy — skarga kasacyjna przysługuje od postanowienia sądu drugiej instancji co do istoty sprawy bez ograniczenia kwotowego. SN wyraźnie to potwierdził w postanowieniu „w sprawach o zasiedzenie skarga kasacyjna jest dopuszczalna bez względu na wartość przedmiotu zaskarżenia" → IV CNP 41/17, odrzucając skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem wniesioną przez uczestników, którzy błędnie uznali, że niska wartość przedmiotu sporu (35 000 zł) uniemożliwia im wniesienie skargi kasacyjnej. Podobnie w V CSK 131/14 SN odmówił przyjęcia skargi, podkreślając, że jego rolą nie jest korygowanie błędów w każdej indywidualnej sprawie.
2. Kiedy SN przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w sprawie o zasiedzenie?
SN stosuje instytucję „przedsądu" z art. 398^9 § 1 k.p.c. i przyjmuje skargę tylko wtedy, gdy zachodzi istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni, nieważność postępowania lub oczywista zasadność skargi. Przykładowo, w III CSK 75/18 oraz I CSK 2260/22 SN przyjął skargi kasacyjne do rozpoznania, uznał bowiem, że spełniają one wymogi formalne i merytoryczne. W III CSK 9/18 SN przyjął obie skargi kasacyjne — wnioskodawczyni (Gminy Miejskiej) i uczestnika (Skarbu Państwa). Z kolei w IV CSK 350/17 SN odmówił przyjęcia skargi, podkreślając: „Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie rozpoznaje sprawy, a jedynie skargę, będącą szczególnym środkiem zaskarżenia" → IV CSK 350/17.
3. Czym jest „oczywista zasadność" skargi kasacyjnej w sprawach o zasiedzenie?
Najczęstsza przesłanka powoływana przez skarżących — oczywista zasadność — wymaga wykazania kwalifikowanej postaci naruszenia prawa widocznej prima facie. W III CSK 187/19 SN wyjaśnił, że „konieczne jest wykazanie przez skarżącego kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego mającej charakter oczywisty, widoczny prima facie przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej" → III CSK 187/19. Skarżące twierdziły, że Skarb Państwa był jedynie dzierżycielem, jednak SN uznał, że kwestionowanie ustaleń faktycznych jest wykluczone na mocy art. 398^3 § 3 k.p.c.. Podobnie w I CSK 183/17 SN odmówił przyjęcia skargi Skarbu Państwa, stwierdzając, że skarżący nie wykazał ewidentnej wadliwości zaskarżonego postanowienia widocznej prima vista.
4. Czy zarzuty dotyczące oceny dowodów mogą stanowić podstawę skargi kasacyjnej?
Nie. W IV CSK 350/17 SN jednoznacznie wskazał, że „Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów" → IV CSK 350/17. To kluczowe ograniczenie w sprawach o zasiedzenie, gdzie spór często dotyczy charakteru posiadania i jego przejawów. W II CSK 376/17 SN dodatkowo podkreślił, że „Zagadnienie prawne w rozumieniu art. 398^9 § 1 k.p.c. ma mieć poważny, istotny i uniwersalny charakter" → II CSK 376/17, a argumentacja skarżącego dotycząca korzystania z nieruchomości za zgodą właściciela w podeszłym wieku była zbyt kazuistyczna.
5. Co z zasiedzeniem w postępowaniu o zniesienie współwłasności?
Tu obowiązuje inna reguła. W sprawach o zniesienie współwłasności i dział spadku skarga kasacyjna nie przysługuje, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż 150 000 zł (art. 519^1 § 4 k.p.c.). W IV CSK 627/19 SN odrzucił skargę kasacyjną, wyjaśniając, że „spory o własność, które są rozstrzygane na podstawie art. 618 § 1 k.p.c., tracą swoją samodzielność i stają się częścią sprawy o zniesienie współwłasności" → IV CSK 627/19. Oznacza to, że zarzut zasiedzenia podniesiony w postępowaniu o zniesienie współwłasności podlega temu samemu progowi kwotowemu.
6. Kiedy SN merytorycznie uwzględnia skargę kasacyjną w sprawie o zasiedzenie?
Rzadko, ale się zdarza. W V CSK 505/11 SN uchylił postanowienie Sądu Okręgowego, przyjmując argument wnioskodawczyni, że „świadomość posiadacza, że nie jest właścicielem posiadanej rzeczy ma jedynie wpływ na kwalifikowanie istnienia dobrej lub złej wiary posiadacza samoistnego" → V CSK 505/11. Sąd Okręgowy błędnie uznał, że brak ogrodzenia i deklarowanie woli uregulowania stanu prawnego wykluczają samoistne posiadanie — SN ten pogląd skorygował. Z kolei w II CZ 26/14 SN wyjaśnił, że skarga kasacyjna w postępowaniu nieprocesowym przysługuje wyłącznie od postanowień wymienionych w art. 519^1 k.p.c., a postanowienie oddalające zażalenie na odrzucenie wniosku o uchylenie prawomocnego postanowienia nie jest rozstrzygnięciem co do istoty sprawy.
Źródła: IV CNP 41/17, V CSK 131/14, III CSK 75/18, I CSK 2260/22, IV CSK 350/17, III CSK 187/19, I CSK 183/17, II CSK 376/17, IV CSK 627/19, V CSK 505/11, II CZ 26/14, III CSK 9/18; art. 519^1 § 1 k.p.c., art. 519^1 § 4 k.p.c., art. 398^9 § 1 k.p.c., art. 398^3 § 3 k.p.c., art. 618 § 1 k.p.c., art. 172 k.c., art. 336 k.c.