TL;DR
Sąd Najwyższy odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej w sprawach z ubezpieczeń społecznych najczęściej z trzech powodów: (1) wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż 10 000 zł, a sprawa nie dotyczy przyznania renty/emerytury ani objęcia obowiązkiem ubezpieczenia; (2) strona nie wykazuje żadnej z przesłanek z art. 398⁹ § 1 k.p.c. — istotnego zagadnienia prawnego, potrzeby wykładni, rozbieżności w orzecznictwie, nieważności postępowania ani oczywistej zasadności; (3) skarga jest niedopuszczalna, bo wnosi ją podmiot niebędący stroną lub zarzuty dotyczą ustaleń faktycznych i oceny dowodów, co jest wyłączone przez art. 398³ § 3 k.p.c.
1. Wartość przedmiotu zaskarżenia poniżej 10 000 zł
W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna jest niedopuszczalna, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż 10 000 zł — chyba że sprawa dotyczy przyznania lub wstrzymania emerytury/renty albo objęcia obowiązkiem ubezpieczenia (art. 398² § 1 k.p.c.). Kluczowe jest rozróżnienie: czy spór dotyczy objęcia ubezpieczeniem, czy jedynie wymiaru składek. SN konsekwentnie orzeka, że decyzje ustalające podstawę wymiaru składek na podstawie art. 8 ust. 2a u.s.u.s. są decyzjami „wymiarowymi", a nie dotyczącymi objęcia ubezpieczeniem — więc próg 10 000 zł ma zastosowanie.
W sprawie „nie ma zatem odrębnego ubezpieczenia z umowy cywilnoprawnej" → III USKP 26/21 SN odrzucił skargę kasacyjną spółki, powołując się na to, że przy art. 8 ust. 2a u.s.u.s. istnieje tylko jeden tytuł ubezpieczenia (pracowniczy), a nie odrębne ubezpieczenie z umowy cywilnoprawnej. Podobnie w „przedmiotem postępowania odwoławczego stanowiła decyzja wymiarowa, a nie decyzja o ustaleniu podlegania pracowniczym ubezpieczeniom społecznym" → II UZ 58/15 — SN potwierdził, że organ rentowy sam ograniczył zakres decyzji do wymiaru składek, co wykluczało kasacyjne rozeznanie sprawy o „pierwotne" ustalenie tytułu ubezpieczenia. W nowszym orzeczeniu „wartość przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną nie może przekraczać wartości przedmiotu zaskarżenia w postępowaniu apelacyjnym" → II UZ 32/24 — SN podkreślił bezwzględny charakter art. 398² § 1 k.p.c.
2. Brak przesłanek z art. 398⁹ § 1 k.p.c.
Nawet gdy skarga jest formalnie dopuszczalna, SN odmawia przyjęcia jej do rozpoznania, gdy strona nie wykazuje żadnej z przesłanek z art. 398⁹ § 1 k.p.c.: istotnego zagadnienia prawnego, potrzeby wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie, nieważności postępowania albo oczywistej zasadności skargi.
a) Brak istotnego zagadnienia prawnego
W „wskazane we wniosku zagadnienia, osobno ani razem, nie mają rangi istotnego zagadnienia prawnego" → III UK 36/16 SN stwierdził, że kwestie proceduralne dotyczące postępowania dowodowego (oddalenie wniosku o opinię biegłego, uprawnienia sądu II instancji) mieszczą się w zwykłej wykładni prawa i nie stanowią istotnego zagadnienia prawnego. Podobnie w „Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne" → I UK 462/17 — SN odmówił przyjęcia skargi, bo przedstawione zagadnienia dotyczyły już utrwalonego orzecznictwa w sprawach umów cywilnoprawnych z własnym pracodawcą.
b) Brak rozbieżności w orzecznictwie
W postanowieniu SN z 10 lipca 2023 r. (sygn. akt III AUa 369/22) SN wyraźnie stwierdził, że rozbieżność rozstrzygnięć sądu drugiej i pierwszej instancji nie świadczy o rozbieżności w orzecznictwie w rozumieniu art. 398⁹ § 1 pkt 2 k.p.c.
3. Brak oczywistej zasadności skargi
Przesłanka oczywistej zasadności wymaga wykazania kwalifikowanej postaci naruszenia prawa, widocznej prima facie. W „wymaga to wykazania kwalifikowanej postaci naruszenia prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego oczywistości widocznej prima facie" → II UK 569/17 SN podkreślił, że nie wystarcza wykazanie oczywistego naruszenia konkretnego przepisu — trzeba wykazać, że naruszenie spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. W „niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, tj. bez konieczności głębszej analizy, sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie podlegającymi różnej wykładni" → III UK 342/19 SN dodał, że oczywista zasadność wymaga sprzeczności widocznej bez głębszej analizy. W II USK 388/21 SN odmówił przyjęcia skargi, bo skarżący nie wykazał, że naruszenie rozkładu ciężaru dowodu spowodowało oczywiście błędne orzeczenie.
4. Zarzuty dotyczące ustaleń faktycznych i oceny dowodów
Postępowanie kasacyjne jest związane ustaleniami faktycznymi sądu II instancji. Zarzuty dotyczące oceny dowodów nie mogą stanowić podstawy skargi kasacyjnej (art. 398³ § 3 k.p.c.). W postanowieniu SN z 10 lipca 2023 r. (sygn. akt III AUa 369/22) wskazano, że pod pozorem wykładni prawa strona faktycznie kwestionuje ocenę dowodów — jest to niedopuszczalne w postępowaniu kasacyjnym.
5. Skarga wniesiona przez podmiot niebędący stroną
Skarga kasacyjna przysługuje wyłącznie stronie postępowania. W „zainteresowanym jest ten, czyje prawa lub obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy" → I UK 279/16 SN odrzucił skargę spółki, która nie posiadała statusu zainteresowanego, bo jej prawa nie zależały bezpośrednio od rozstrzygnięcia sprawy. SN podkreślił, że o statusie zainteresowanego decyduje obiektywna zależność praw od rozstrzygnięcia, a nie subiektywne przekonanie strony. Podobnie w I UK 394/16 SN odrzucił skargę spółki w likwidacji, która nie była stroną postępowania.
Źródła
Orzeczenia: I UK 462/17, III USKP 26/21, II UZ 58/15, II UZ 32/24, III UK 36/16, II UK 569/17, III UK 342/19, II USK 388/21, I UK 279/16, I UK 394/16, postanowienie SN z 10.7.2023 (III AUa 369/22)
Przepisy: art. 398² § 1 k.p.c., art. 398³ § 3 k.p.c., art. 398⁶ k.p.c., art. 398⁹ § 1 k.p.c., art. 8 ust. 2a u.s.u.s., art. 477¹¹ k.p.c., art. 355 k.p.c.