Krótka odpowiedź
Pozorna umowa o pracę w rozumieniu art. 83 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p. to umowa zawarta za zgodą obu stron dla pozoru — bez zamiaru rzeczywistego świadczenia pracy, wyłącznie w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczeń społecznych. ZUS ma prawo badać ważność umowy (art. 86 ust. 2 u.s.u.s.) i jeśli udowodni pozorność, umowa jest nieważna, a pracownik nie podlega ubezpieczeniom (art. 6 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s.). Sądy badają całokształt okoliczności: faktyczne wykonywanie pracy, podporządkowanie, potrzebę ekonomiczną zatrudnienia, wiarygodność dokumentacji i motywację stron.
1. Podstawa prawna i istota pozorności
Zgodnie z art. 83 § 1 k.c. zastosowanym przez art. 300 k.p., nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Sąd Apelacyjny w Gdańsku podkreślił, że „podlegać ubezpieczeniu społecznemu wynika z prawdziwego zatrudnienia, a nie z samego faktu zawarcia umowy o pracę" → III AUa 1696/15. Analogicznie Sąd Okręgowy w Koninie wskazał, że „stosunek ubezpieczeniowy jest następczy wobec stosunku pracy i powstaje tylko wówczas, gdy stosunek pracy jest realizowany" → III U 561/14. Samo formalne sporządzenie dokumentacji pracowniczej nie przesądza o istnieniu stosunku pracy — jak wskazał Sąd Okręgowy w Łodzi, „Fikcyjne, czyli tylko pozorne zawarcie umowy o pracę, nie mogło stanowić podstawy do objęcia wnioskodawczyni obowiązkowymi ubezpieczeniami pracowniczymi" → VIII U 4064/14.
2. Brak faktycznego wykonywania pracy i podporządkowania
Kluczowym kryterium jest brak cech stosunku pracy z art. 22 § 1 k.p. — w szczególności podporządkowania pracowniczego. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy orzekł, że „kierownictwo pracodawcy jest jedyną cechą rzeczywiście odróżniającą stosunek pracy od umów cywilnoprawnych" → VI U 1585/15. W tej sprawie pracownica wykonywała pracę zaledwie jeden dzień, po czym przeszła na zwolnienie lekarskie. Sąd Okręgowy w Tarnowie (IV U 35/15) uznał z kolei, że relacja między stronami miała charakter współpracy, a nie podporządkowania — „brak było w ich wzajemnej współpracy stosunku kierownictwa, podporządkowania i stałości czynności" → IV U 35/15.
3. Brak ekonomicznej potrzeby zatrudnienia
Sądy rutynowo badają, czy zatrudnienie było uzasadnione biznesowo. Sąd Apelacyjny w Gdańsku stwierdził wprost, że „celem prowadzenia działalności gospodarczej jest uzyskiwanie zysków, a nie dobrowolne generowanie strat" → III AUa 1696/15 — zatrudnienie osoby z wynagrodzeniem 7 500 zł brutto przy jednoczesnych stratach firmy wskazywało na pozorność. Sąd Najwyższy w III USKP 12/23 potwierdził, że „Powtarzający się schemat tych zatrudnień i ich realizacji wyklucza możliwość przyjęcia, że celem zawartych umów było świadczenie pracy" → III USKP 12/23 — pracownik zatrudniany kolejno przez członków rodziny za każdym razem po kilku dniach przechodził na długotrwałe zwolnienia lekarskie.
4. Powiązania rodzinne i okoliczności ciąży
Zatrudnienie w firmach prowadzonych przez członków rodziny budzi szczególną ostrożność sądów. Sąd Okręgowy w Poznaniu uznał umowę matka–córka za pozorną, wskazując, że „celem zawartej umowy o pracę było uzyskanie przez ubezpieczoną świadczenia z ubezpieczenia społecznego w związku z ciążą" → IV U 35/15. Sąd Okręgowy w Łodzi (VIII U 4064/14) podkreślił, że „zgłoszenie do ubezpieczenia następuje tylko pod pozorem istnienia tytułu ubezpieczenia w postaci zatrudnienia" → VIII U 4064/14 — ciąża ubezpieczonej od początku była zagrożona, co strony miały świadomość. Podobnie w sprawie VII U 677/16 Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że „prawdziwym motywem jej zatrudnienia nie było świadczenie pracy na rzecz pracodawcy za wynagrodzeniem, lecz wyłącznie uzyskanie świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa" → VII U 677/16.
5. Nieadekwatne wynagrodzenie i sytuacja finansowa płatnika
Wysokie wynagrodzenie przy jednoczesnych stratach firmy lub niewielkich przychodach jest silnym wskaźnikiem pozorności. W sprawie VI U 1585/15 ubezpieczona na pół etatu miała otrzymywać wynagrodzenie identyczne z wynagrodzeniem kierownika na pełen etat. W sprawie III AUa 1696/15 wynagrodzenie 7 500 zł brutto przy stratach działalności gospodarczej płatnika stanowiło dowód, że strony zakładały krótki okres faktycznego zatrudnienia. Sąd Apelacyjny w Łodzi potwierdził, że „do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie może dojść wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczenia dotyczy osoby, która nie jest pracownikiem, a zgłoszenie to następuje pod pozorem zatrudnienia" → III AUa 1696/15.
6. Ciężar dowodu i schemat zatrudnień
Ciężar udowodnienia faktycznego wykonywania pracy spoczywa na odwołującym się pracowniku (art. 6 k.c.). Sąd Okręgowy w Koninie (III U 561/14) wskazał, że zeznania członków rodziny pracodawcy są niewystarczające bez materialnych dowodów świadczenia pracy. Sąd Najwyższy w III USKP 12/23 dodał, że powtarzający się schemat zatrudnień u członków rodziny — krótki okres pracy, długotrwałe zwolnienia lekarskie, brak zastępstwa po ustaniu pracy — wyklucza przyjęcie rzeczywistej woli świadczenia pracy. „Umowa o pracę zawarta dla pozoru nie może stanowić tytułu do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym" → III USKP 12/23.
Źródła
- III USKP 12/23 (SN, 27.06.2023)
- III AUa 1696/15 (SA Gdańsk, 28.04.2016)
- VI U 1585/15 (SO Bydgoszcz, 14.04.2016)
- IV U 35/15 (SO Tarnów, 08.09.2015)
- III U 561/14 (SO Konin, 27.01.2015)
- VII U 677/16 (SO Warszawa-Praga, 31.05.2017)
- VIII U 4064/14 (SO Łódź)
- art. 83 § 1 k.c., art. 22 § 1 k.p., art. 300 k.p., art. 6 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s., art. 86 ust. 2 u.s.u.s.