Krótka odpowiedź (TL;DR)
Wyrażenie „stale i w pełnym wymiarze czasu pracy" oznacza, że pracownik musi wykonywać pracę w szczególnych warunkach codziennie, przez cały obowiązujący go wymiar czasu pracy na danym stanowisku. Nie wystarczy, że praca w szkodliwych warunkach stanowi większość – nawet 85% – etatu. Przepisy te mają charakter ius cogens i nie podlegają wykładni rozszerzającej. Kluczowe jest, czy czynności poza narażeniem na czynniki szkodliwe są incydentalne i uboczne, czy też stanowią istotną część obowiązków.
1. Co oznacza „stale" – codziennie, nie przeważająco
„Stale" w rozumieniu § 2 ust. 1 rozporządzenia RM z 7.02.1983 r. oznacza wykonywanie pracy w szczególnych warunkach codziennie, a nie jedynie w przeważającej części czasu pracy. SN wielokrotnie podkreślał, że „Praca w warunkach szkodliwych to praca wykonywana stale (codziennie) oraz w pełnym wymiarze czasu pracy" → II UK 655/15. Nawet 85% czasu spędzone w kanałach remontowych nie spełnia tego wymogu, jeśli pozostałe czynności są istotne i nieintegralne – tak orzekł SN w „nie spełnia takiej ustawowej kwalifikacji szkodliwego zatrudnienia jego wykonywanie nawet w znacznej większości czasu pracy (80-90%)" → I UK 386/13. Podobnie w III UK 64/14 SN potwierdził, że praca kontrolera jakości w laboratorium, choć szkodliwa, nie była wykonywana stale na wydziale produkcyjnym, skoro 60% czasu wnioskodawczyni spędzała w laboratorium.
2. „Pełny wymiar" – to nie to samo co „pełny etat u jednego pracodawcy"
„Pełny wymiar czasu pracy obowiązujący na danym stanowisku" nie jest równoznaczny z pełnym etatem u jednego pracodawcy. W przełomowym wyroku II UK 179/16 SN dopuścił sumowanie okresów pracy w szczególnych warunkach świadczonej równocześnie u różnych pracodawców, jeśli łączny wymiar odpowiada pełnemu wymiarowi na danym stanowisku. SN wyraźnie stwierdził: „pełny wymiar czasu pracy na danym stanowisku nie jest równoznaczny z pełnym etatem" → II UK 179/16. Czas pracy w warunkach szczególnych został przypisany do stanowiska, a nie do konkretnego pracodawcy.
3. Niepełny etat wyklucza zaliczenie – bez wyjątków
Praca w niepełnym wymiarze (½, ¾ etatu) nie może być zaliczona do stażu w szczególnych warunkach, nawet gdy dotyczy osoby niepełnosprawnej. SN w II UK 655/15 odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej, podkreślając: „Przepisy te mają charakter norm ściśle bezwzględnie obowiązujących, przeto nie poddają się wykładni rozszerzającej" → II UK 655/15. SA w Gdańsku w III AUa 17/16 potwierdził, że praca w wymiarze ½ etatu oraz obowiązki pracownika gospodarczego nie spełniają kryteriów pracy w szczególnych warunkach.
4. Czynności incydentalne i integralne nie niwelują „stałości"
Jeśli czynności poza warunkami szczególnymi są incydentalne, krótkotrwałe i uboczne, nie odbierają pracy charakteru wykonywanej stale i w pełnym wymiarze. SN w II UK 392/13 uchylił wyrok SA, wskazując, że „czynności wykonywane w warunkach nienarażających na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia mają charakter incydentalny, krótkotrwały, uboczny" → II UK 392/13. Podobnie SA w Szczecinie w III AUa 272/13 uznał, że sporadyczne czynności mechanika podczas awarii pojazdu nie wykluczają uznania pracy kierowcy za wykonywaną stale i w pełnym wymiarze. Nadzór brygadzisty nad pracami w warunkach szkodliwych również stanowi integralną część dozoru – tak orzekł SN w II UK 392/13.
5. Nauka zawodu i praca sporadyczna nie spełniają wymogu
Okres nauki zawodu nie może być zaliczony do stażu pracy w szczególnych warunkach, ponieważ uczeń nie wykonuje pracy stale i w pełnym wymiarze. SN w II UK 169/10 potwierdził, że „praca ucznia nie była wykonywana w sposób stały i w pełnym wymiarze czasu pracy, ustanowionym dla danego stanowiska pracy" → II UK 169/10. Analogicznie w III USKP 50/21 SN uchylił wyrok przyznający emeryturę pomostową, stwierdzając, że dwa dni pracy w warunkach szczególnych nie spełniają wymogu stałości: „incydentalne, jak również sporadyczne i krótkotrwałe, wykonywanie czynności w narażeniu na czynniki ryzyka nie stanowi wykonywania pracy w szczególnych warunkach w pełnym wymiarze" → III USKP 50/21.
6. Faktyczny charakter pracy decyduje, nie nazwa stanowiska
Decydujące jest to, co pracownik faktycznie robi, a nie nazwa stanowiska w świadectwie pracy. SN w III UK 77/14 potwierdził, że praca laborantki, która większość czasu spędzała w laboratorium, nie była pracą w szczególnych warunkach mimo narażenia na czynniki szkodliwe przy pobieraniu próbek. SA w Szczecinie w III AUa 272/13 wyraźnie stwierdził, że sama nazwa stanowiska nie ma decydującego znaczenia – istotny jest rzeczywisty zakres obowiązków.
Źródła
- II UK 655/15 (SN, 13.10.2016)
- I UK 386/13 (SN, 10.04.2014)
- II UK 392/13 (SN, 18.03.2014)
- II UK 179/16 (SN, 23.11.2016)
- III UK 64/14 (SN, 3.12.2014)
- III UK 77/14 (SN, 22.01.2015)
- II UK 169/10 (SN, 20.01.2011)
- III USKP 50/21 (SN, 28.04.2021)
- III AUa 272/13 (SA Szczecin, 8.10.2013)
- III AUa 17/16 (SA Gdańsk, 6.05.2016)
- Rozporządzenie RM z 7.02.1983 r. § 2 ust. 1
- art. 32 ust. 2 u.e.r.f.u.s.
- art. 184 ust. 1 u.e.r.f.u.s.