Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia to wyjątkowy środek prawny, przysługujący wyłącznie wtedy, gdy strona poniosła szkodę wskutek wydania wyroku, a zmiana lub uchylenie tego wyroku innymi środkami prawnymi nie była i nie jest możliwa. Jej dopuszczalność jest rygorystycznie ograniczona – wymaga wykazania subsydiarności, uprawdopodobnienia szkody, wskazania konkretnego przepisu naruszonego prawa oraz – w przypadku niezaskarżonego wyroku – zaistnienia „wyjątkowego wypadku" i kwalifikowanej niezgodności z prawem.
Od jakiego orzeczenia przysługuje skarga?
Zgodnie z art. 424¹ § 1 k.p.c., skarga przysługuje od prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie. Nie przysługuje od postanowień, zarządzeń ani orzeczeń Sądu Najwyższego. W wyjątkowych wypadkach (art. 424¹ § 2 k.p.c.) można żądać stwierdzenia niezgodności z prawem także wyroku sądu pierwszej instancji, jeżeli strona nie skorzystała ze środków prawnych – ale wymaga to spełnienia dodatkowych, rygorystycznych przesłanek. SN podkreśla, że skarga dotyczy wyłącznie wyroków kończących postępowanie, a nie innych orzeczeń „skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem przysługuje od prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie" → III CNP 24/13.
Kiedy skarga jest dopuszczalna – przesłanka subsydiarności
Fundamentalną przesłanką dopuszczalności skargi jest niemożliwość zmiany lub uchylenia wyroku w drodze innych środków prawnych przysługujących stronie na podstawie k.p.c. Skarga ma charakter wybitnie subsydiarny. „Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia - pomijając inne ograniczenia - jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy zmiana lub uchylenie zaskarżonego orzeczenia w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe" → I CNP 127/22. Świadome zaniechanie wniesienia apelacji lub nieuiszczenie opłaty od apelacji nie stanowi obiektywnej przeszkody – jest zawinionym zaniedbaniem strony. „Pozbawienie strony możliwości zaskarżenia wyroku sądu pierwszej instancji zwykłym środkiem odwoławczym, jaki stanowi apelacja, tylko wówczas uprawnia do oparcia na tej podstawie skargi, kiedy jest skutkiem okoliczności obiektywnie uniemożliwiających stronie wniesienie apelacji, nie zaś wtedy, gdy jest konsekwencją zaniedbań strony" → III CNP 24/13. Analogicznie, niezłożenie sprzeciwu od wyroku zaocznego wyklucza dopuszczalność skargi.
Co oznacza „wyjątkowy wypadek" i kwalifikowana niezgodność z prawem?
Gdy strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych, dopuszczalność skargi wymaga kumulatywnego spełnienia dwóch przesłanek (art. 424¹ § 2 k.p.c.): istnienia wyjątkowego wypadku oraz niezgodności z prawem o charakterze kwalifikowanym. „dopuszczalność skargi w takim wypadku uzależniona jest od kumulatywnego spełnienia dwóch przesłanek: istnienia wyjątkowego wypadku oraz występowania niezgodności z prawem o kwalifikowanym charakterze" → II CNP 25/18. Za „wyjątkowy wypadek" uznaje się wyłącznie ściśle określone okoliczności obiektywne: ciężką chorobę, katastrofę, klęskę żywiołową lub błędną informację od pracownika sądu „za sytuację wyjątkową w rozumieniu powyższego przepisu, można uznać sytuację gdy strona nie skorzystała z przysługującego jej środka zaskarżenia z powodu ciężkiej choroby, katastrofy, klęski żywiołowej lub uzyskania błędnej informacji od pracownika sądu" → II CNP 25/18. Kwalifikowana niezgodność z prawem oznacza naruszenie podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności i praw człowieka – „Przewidziana w art. 4241 § 2 k.p.c. postać niezgodności z prawem ma charakter kwalifikowany" → IV CNP 124/07. Rozbieżności w orzecznictwie czy subiektywne przewidywania co do wyniku postępowania nie spełniają tego kryterium.
Jakie są wymogi formalne skargi?
Art. 424⁵ § 1 k.p.c. precyzyjnie określa konstrukcyjne elementy skargi. Poza oznaczeniem wyroku i przytoczeniem podstaw, skarga musi zawierać wskazanie konkretnego przepisu prawa, z którym wyrok jest niezgodny. Samo przytoczenie ogólnych zarzutów nie wystarcza – „obowiązek wskazanie przepisu prawa, z którym zaskarżony wyrok jest niezgodny" → III CNP 9/15 stanowi odrębny, konstrukcyjny wymóg. Ponadto skarga wymaga uprawdopodobnienia szkody faktycznie wyrządzonej przez wydanie wyroku. „Skarga o stwierdzenie niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem nie służy zapobieganiu wyrządzenia szkody, mogącej powstać wskutek wydania orzeczenia sądowego, lecz jest środkiem prawnym, który w razie jego uwzględnienia stanowi podstawę wystąpienia z powództwem przeciwko Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej orzeczeniem sądowym" → III CNP 32/08. Wymóg profesjonalnego sporządzenia skargi jest bezwzględny – „Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu drugiej instancji należy do pism procesowych obwarowanych szczególnymi wymogami" → II CZ 89/08 i musi być wniesiona przez adwokata lub radcę prawnego, a jej odrzucenie z tego powodu jest nieusuwalne.
Jakie zarzuty można podnieść i jaki obowiązuje termin?
Zgodnie z art. 424⁴ k.p.c., skargę można oprzeć wyłącznie na naruszeniu prawa materialnego lub przepisów postępowania. Podstawą skargi nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Termin na wniesienie skargi wynosi dwa lata od dnia uprawomocnienia się wyroku (art. 424⁶ § 1 k.p.c.). Od tego samego wyroku strona może wnieść tylko jedną skargę (art. 424³ k.p.c.). Warto pamiętać, że pozytywne rozstrzygnięcie skargi nie zmienia automatycznie stosunków prawnych między stronami – stanowi jedynie podstawę do dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa na podstawie art. 417¹ k.c. Rzadkie przykłady uwzględnienia skargi potwierdza m.in. wyrok II CNPP 34/22, w którym SN stwierdził niezgodność z prawem wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie.
Uwaga: Przepisy art. 424¹–424¹² k.p.c. (Dział VIII k.p.c.) nie są zindeksowane w bazie legislation – powołania opierają się na tekście ustawy potwierdzonym przez wyszukiwanie pełnotekstowe.