XVIII KO 56/17

Sygn. akt XVIII Ko 56/17 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 maja 2018 roku Sąd Okręgowy w Warszawie XVIII Wydział Karny w składzie: Przewodniczący: SSO Ireneusz Szulewicz Protokolant: Michał Gruca w obecności W. P. Prokuratora Prokuratury Okręgowej w W. po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2018 roku sprawy z wniosku J. K. , syna A. H. i K. z domu A. , urodzonego (...) w W. przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłe z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania stosowanego w sprawie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie sygn. II K 496/16 na podstawie art. 552 § 4 k.p.k. orzeka I. oddala wniosek w całości; II. kosztami postępowania obciąża Skarb Państwa. Sygn. akt XVIII Ko 56/17 UZASADNIENIE Pełnomocnik J. K. złożył w dniu 14 sierpnia 2017 r. na podstawie art.552 § 4 k.p.k. i art.554 § 4 k.p.k. wniosek o zasądzenie na rzecz J. K. odszkodowania w kwocie 49.000 zł wraz z odsetkami od uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty oraz kwoty 150.000 zł zadośćuczynienia wraz z odsetkami od uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty z tytułu niewątpliwie niesłusznego aresztowania w sprawie Sądu Rejonowego dla W-wy Śródmieścia sygn. II K 496/16. Wysokość dochodzonego zadośćuczynienia wnioskodawca uzasadniał długotrwałością tymczasowego aresztowania odbywanego w zwykłym areszcie śledczym bez opieki w zakresie psychiatrii, niewłaściwą zdaniem wnioskodawcy opieką medyczną w areszcie wydłużającą czas późniejszego pobytu w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym, zachowaniem osób współosadzonych i funkcjonariuszy Służby Więziennej wobec J. K. (zeznania k.58-62). Na wysokość dochodzonego odszkodowania według pełnomocnika wnioskodawcy winna mieć wpływ wysokość zarobków jakie mógłby osiągnąć J. K. wykonując zawód lekarza. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: J. K. w toku postępowania w sprawie prowadzonej przez Prokuraturę Rejonową (...) sygn. PR 4 Ds. (...) został zatrzymany w dniu 12 maja 2016 r. Zatrzymania dokonano na podstawie postanowienia asesora Prokuratury Rejonowej (...) w W. z dnia 6 maja 2016 r. z uwagi na to, że w toku wcześniejszego postępowania J. K. nie stawił na wyznaczone badania sądowo-psychiatryczne w dniu 20.01.2016 r. oraz w Prokuraturze Rejonowej (...) w dniu 04.04.2016 r. pomimo odebrania osobiście wezwań na w/wym. czynności. (k.244-245 akt II K 496/16). W dniu 13 maja 2016 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia zastosował wobec J. K. tymczasowe aresztowanie do dnia 11 lipca 2016 r. Podstawę zastosowania tymczasowego aresztowania stanowiły art.258 § 1 pkt 1 oraz § 3 k.p.k. , art.259 § 4 k.p.k. Tymczasowe aresztowanie zostało zastosowane z uwagi na to, że J. K. nie miał stałego miejsca pobytu na terytorium RP, a pomimo wcześniej zastosowanego środka zapobiegawczego w postaci dozoru Policji, podejrzany nie wypełniał obowiązków związanych z dozorem, wielokrotnie zmieniał miejsce zamieszkania bez poinformowania organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze, mimo otrzymania pouczenia o konieczności udzielania takich informacji. Dodatkowo sąd wskazał, że podejrzany podjął próbę opuszczenia terytorium RP, a więc mając świadomość toczącego się przeciwko niemu postępowania karnego, podjął działania zmierzające do zakłócenia jego toku. Opinia sądowo-psychiatryczna z dnia 1.06.2016 r. stwierdziła u badanego możliwość rozwijającego się procesu psychotycznego (k.329-331 akt II K 496/16). W dniu 13 czerwca 2016 r. Sąd Rejonowy dla W-wy Ś. postanowieniem o sygn. II Kp 990/16 nie uwzględnił zażalenia J. K. i uznał jego zatrzymanie za zasadne, legalne i prawidłowe. W dniu 22 czerwca 2016 r. biegli lekarze psychiatrzy sporządzili opinię sądowo-psychiatryczną uzupełniającą, w której rozpoznali u J. K. chorobę psychiczną – schizofrenię paranoidalną, stwierdzając jednocześnie, że stan psychiczny podejrzanego znosił jego zdolność rozpoznania znaczenia czynów oraz zdolność pokierowania swoim postępowaniem w rozumieniu art.31 § 1 k.k. Biegli sporządzający opinię stwierdzili, iż ich zdaniem zachodzi wysokie prawdopodobieństwo popełnienia ponownie podobnych czynów jak zarzucone podejrzanemu oraz, że w celu zapobieżenia popełnieniu ponownie podobnych czynów J. K. wymaga leczenia w oddziale zamkniętym (k.395-396 akt II K 496/16). W dniu 29 czerwca 2016 r. Prokuratura Rejonowa W. (...) złożyła do Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia wniosek o umorzenie postępowania karnego przeciwko J. K. o czyny z art.190a § 1 k.k. , art.224 § 2 k.k. , art.226 § 1 k.k. , art.190a § 1 k.k. w zb. z art.190 § 1 k.k. w zw. z art.11 § 2 k.k. z uwagi na niepoczytalność w chwili czynu oraz o zastosowanie wobec podejrzanego J. K. środków zabezpieczających w postaci umieszczenia go w zakładzie psychiatrycznym. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia postanowieniem z dnia 6 lipca 2016 r. w sprawie sygn. II K 496/16 utrzymał w mocy tymczasowe aresztowanie J. K. i przedłużył jego stosowanie do dnia 9 października 2016 r. (k.438-441 akt II K 496/16) na podstawie art.258 § 1 pkt 1 k.p.k. , art.258 § 3 k.p.k. , uznając, że wobec tego, że podejrzany nie posiada stałego miejsca pobytu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, nie wypełniał obowiązków związanych z stosowanym wcześniej dozorem Policji, wielokrotnie zmieniał miejsce zamieszkania bez poinformowania organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze i podjął próbę opuszczenia terytorium RP, wolnościowe środki zapobiegawcze nie zabezpieczyły w sposób skuteczny prawidłowego toku postępowania, a wielokrotne zmienianie przez podejrzanego miejsca pobytu i nieinformowanie o tym organów ścigania skutkowały koniecznością zarządzenia jego poszukiwania W ocenie sądu istniała uzasadniona obawa ucieczki podejrzanego w razie niezastosowania wobec niego izolacyjnego środka zapobiegawczego. Ponadto w ocenie sądu istniała realna i uzasadniona obawa, że podejrzany popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, w szczególności biorąc pod uwagę okoliczności w postaci wypowiadanych przez podejrzanego gróźb. Prawdopodobieństwo spełnienia gróźb wypowiadanych przez podejrzanego znajdowało zdaniem sądu oparcie w opinii sądowo-psychiatrycznej, w której biegli stwierdzili, że ze względu na rodzaj choroby oraz wcześniejsze zachowanie podejrzanego zachodzi wysokie prawdopodobieństwo popełnienia ponownie zarzucanych podejrzanemu czynów, ponieważ jest on urojeniowo nastawiony do wielu osób i podejmuje działania z pobudek urojeniowych. Sąd w uzasadnieniu odwoływał się również do treści art.259 § 4 k.p.k. uznając, że zachodzi wysokie prawdopodobieństwo orzeczenia środka zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu sprawcy w zakładzie zamkniętym. Postanowieniem z dnia 13 września 2016 r. Sąd Rejonowy dla W-wy Śródmieścia (k.553-564 akt II K 496/16) umorzył postępowanie przeciwko J. K. na podstawie art.31 § 1 k.k. w zw. z art.17 § 1 pkt 2 k.p.k. i na podstawie art.93b § 1 k.k. w zw. z art.93c pkt 1 k.k. w zw. z art.93g § 1 k.k. orzekł wobec J. K. środek zabezpieczający w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym. Przedmiotowe postanowienie stało się prawomocne z dniem 27 września 2016 r. Postanowieniem z dnia 13 września 2016 r. Sąd Rejonowy dla W-wy Śródmieścia na podstawie art.258 § 1 pkt 1 k.p.k. , art.258 § 3 k.p.k. i art.264 § 2 k.p.k. przedłużył stosowanie tymczasowego aresztowania wobec J. K. do dnia 7 stycznia 2017 r., uznając, że okres na jaki przedłużono tymczasowe aresztowanie będzie wystarczający, by w tym czasie wprowadzić do wykonania orzeczony wobec podejrzanego środek zabezpieczający (k.550-552 akt II K 496/16). W dniu 28 października 2016 r. J. K. został przeniesiony z AŚ W. (...) do AŚ W. (...) . W dniu 9 listopada 2016 r. Komisja Psychiatryczna do Spraw Środków Zabezpieczających przy Ministrze Zdrowia wskazała (...) Centrum (...) im. (...) w P. jako miejsce wykonywania środka zabezpieczającego orzeczonego wobec J. K. . W dniu 2 grudnia 2016 r. Sąd Rejonowy dla W-wy Śródmieścia określił (...) Centrum (...) im. (...) w P. jako miejsce realizacji środka zabezpieczającego orzeczonego wobec J. K. . Wobec wskazania przez (...) Centrum (...) im. (...) w P. dnia 20 grudnia 2016 r. jako daty, w której J. K. mógł być przyjęty w celu wykonywania środka zabezpieczającego w tym dniu J. K. został przetransportowany z AŚ W. (...) do szpitala w P. . W trakcie wykonywania środka zabezpieczającego w dniu 30.01.2017 r. sporządzono opinię sądowo-psychiatryczną (k.758-762 akt II K 496/16). Biegli stwierdzili, że w ówczesnym stanie zdrowia J. K. nie może być zwolniony z zakładu psychiatrycznego, nadal kontynuowany jest proces diagnostyczny i leczenie farmakologiczne, którego rezultaty nie są stabilne i zadawalające; dalsze stosowanie środka zabezpieczającego jest konieczne aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości, istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że pobyt skazanego na wolności może zagrażać porządkowi publicznemu. W oparciu o powyższą opinię Sąd Rejonowy dla W-wy Śródmieścia postanowieniem z dnia 9 marca 2017 r. orzekł o stosowaniu w dalszym ciągu wobec J. K. środka zabezpieczającego (k.777-778 akt II K 496/16). W dniu 20 lipca 2017 r. została sporządzona opinia sądowo-psychiatryczna, w której biegli stwierdzili, że z uwagi na wyrównany stan psychiczny, poprawę wglądu wobec objawów chorobowych oraz w zakresie ogólnego funkcjonowania, wiarygodne deklaracje dotyczące konieczności kontynuowania leczenia, aktualny wówczas stan zdrowia psychicznego J. K. nie stanowił wysokiego prawdopodobieństwa popełnienia przez niego czynów zabronionych o znacznej szkodliwości społecznej i wnieśli o uchylenie środka zabezpieczającego w postaci leczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym orzeczonego wobec J. K. . Postanowieniem z dnia 24 lipca 2017 r. Sąd Rejonowy dla W-wy Śródmieścia zmienił środek zabezpieczający stosowany wobec J. K. na środek nie izolacyjny polegający na systematycznym leczeniu psychiatrycznym w warunkach ambulatoryjnych i nakazał bezzwłoczne zwolnienie J. K. z zakładu psychiatrycznego - (...) Centrum (...) w P. . Sąd zważył, co następuje: Wniosek jest niezasadny w związku z czym nie zasługują na uwzględnienie zawarte w nim roszczenia o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia. Niewątpliwa niesłuszność tymczasowego aresztowania ( art. 552 § 4 k.p.k. ) występuje w dwóch różnych sytuacjach procesowych. Po pierwsze, ma miejsce wówczas, gdy tymczasowe aresztowanie zastosowano z naruszeniem przepisów prawa. W sprawie niniejszej dotyczącej J. K. nie mamy do czynienia z taką sytuacją. Orzeczenia sądów o zastosowaniu tymczasowego aresztowania i jego przedłużeniu były oparte na prawidłowych podstawach prawnych i uzasadnione rzeczywistymi faktami i wcześniejszymi zachowaniami J. K. wskazującymi na to, że istniała uzasadniona obawa ucieczki podejrzanego w razie niezastosowania wobec niego izolacyjnego środka zapobiegawczego oraz realna i uzasadniona obawa, że podejrzany popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, w szczególności biorąc pod uwagę okoliczności w postaci wypowiadanych przez podejrzanego gróźb. Po drugie, o niewątpliwie niesłusznym tymczasowym aresztowaniu można mówić, gdy w świetle okoliczności znanych w chwili zastosowania tymczasowego aresztowania może być ono oceniane jako słuszne, niemniej w świetle całokształtu okoliczności sprawy, w szczególności treści końcowego orzeczenia okaże się, że stosowanie tego środka zapobiegawczego było zbędne. Wbrew twierdzeniom pełnomocnika nie można uznać, że tymczasowe aresztowanie stosowane wobec J. K. było niewątpliwie niesłuszne w rozumieniu art.552 § 4 k.p.k. Oczywiście Sąd podziela stanowisko zawarte w przytaczanych przez pełnomocnika we wniosku judykatach Sądu Najwyższego wskazujących na to, że odpowiedzialność Skarbu Państwa określona w art.552 § 4 k.p.k. oparta jest na zasadzie ryzyka oraz, że konsekwencje umorzenia postępowania na podstawie art.17 § 2 pkt 2 k.p.k. w zw. z art.31 § 1 k.k. powinny być oceniane tak samo jak w przypadku uniewinnienia oskarżonego. Rzecz jednak w tym, że sytuacja J. K. jest odmienna niż w przypadku spraw, w których doszło do wydania wskazywanych orzeczeń sądowych. Pełnomocnik wnioskodawcy pomija efekt końcowy postępowania w sprawie Sądu Rejonowego dla Warszawy Śródmieścia sygn. II K 496/16, które nie zakończyło się wyłącznie umorzeniem postępowania z uwagi na niepoczytalność podejrzanego. W toku postępowania prawomocnie orzeczono wobec J. K. środek zabezpieczający w postaci pobytu w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. Co do skutków dla osoby, której dotyczy środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zakładzie zamkniętym jest analogiczny do orzeczenia bezwzględnej kary pozbawienia wolności. Dochodzi bowiem do pozbawienia wolności osoby dotkniętej takim orzeczeniem. Orzeczenie powyższego środka zabezpieczającego było konsekwencją stwierdzonej niepoczytalności J. K. , będącej podstawą umorzenia przeciwko niemu postępowania, i oparte było jednocześnie na stwierdzeniu przez biegłych sporządzających opinię sądowo-psychiatryczną wysokiego prawdopodobieństwa popełnienia ponownie zarzucanych podejrzanemu czynów. Stosowanie wobec J. K. tymczasowego aresztowania w takiej sytuacji było niezbędne by zabezpieczyć możliwość wykonania środka zabezpieczającego, a jednocześnie konieczne z punktu widzenia zapobieżenia ponownemu popełnieniu podobnych czynów przez wnioskodawcę do czasu umieszczenia w zakładzie zamkniętym. Niezasadności stosowania tego środka zapobiegawczego z powyższych powodów w sprawie tej nie wykazano. Takie stanowisko zaprezentował zresztą również Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 5 lipca 2012 r. sygn. V KK 354/11 (opubl. OSNKW 2012 nr 12 poz.129) stwierdzając, że nienależne jest odszkodowanie i zadośćuczynienie za tymczasowe aresztowanie poprzedzające umieszczenie wnioskodawcy w zakładzie psychiatrycznym, trwające od uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego do przyjęcia go do takiego zakładu, jako mające mocowanie w art. 264 § 3 k.p.k. i stosowane właśnie dla zapewnienia realności wykonania środka zabezpieczającego. Nietrafne jest stanowisko pełnomocnika, że w kontekście ostatecznego rozstrzygnięcia tymczasowe aresztowanie ocenić należy jako zawsze niesłuszne w sytuacji, gdy postępowanie zostało umorzone na podstawie art.31 § 1 k.k. w zw. z art.17 § 1 pkt 2 k.p.k. O niesłuszności takiego stanowiska jednoznacznie świadczy treść art.259 § 4 k.p.k. i art.264 § 2, § 2a, § 3 i § 4 k.p.k. Z treści powyższych przepisów jednoznacznie wynika, że tymczasowe aresztowanie może być stosowane gdy zachodzi wysokie prawdopodobieństwo orzeczenia środka zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu sprawcy w zakładzie zamkniętym oraz po orzeczeniu takiego środka do czasu rozpoczęcia wykonywania takiego środka zabezpieczającego. Oczywiście warunkiem, by doszło do orzeczenia takiego środka zabezpieczającego jest umorzenie postępowania z uwagi na stwierdzenie niepoczytalności sprawcy. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w przypadku J. K. . Przyjęcie stanowiska pełnomocnika wnioskodawcy oznaczałoby, że ustawodawca wprowadza przepisy pozwalające na stosowanie tymczasowego aresztowania, które już w momencie jego zastosowania musi być oceniane jako niewątpliwie niesłuszne. Oczywiście nie sposób podzielić takiego poglądu. Stąd roszczenia wnioskodawcy oparte na podstawie art.552 § 4 k.p.k. muszą być uznane za nieuzasadnione. W sytuacji gdy roszczenia wnioskodawcy co do zasady nie mogą być uznane za zasadne na gruncie art.552 § 4 k.p.k. jedynie na marginesie należy stwierdzić, odnosząc się do zarobków jakie miałby osiągać wnioskodawca jako lekarz jako podstawy do ustalenia odszkodowania, że w chwili zastosowania tymczasowego aresztowania wnioskodawca J. K. nie był nigdzie zatrudniony. (...) Centrum (...) w W. wcześniej rozwiązało z nim umowę na udzielanie świadczeń zdrowotnych (zeznania wnioskodawcy k.61-62). Oceniając zaś możliwość wykonywania wówczas przez J. K. pracy zarobkowej jako lekarza należy uwzględnić ówczesny jego stan zdrowia. Na skutek powiadomienia przez prokuratora (złożonego w dniu 9 maja 2016 r. jeszcze przed zastosowaniem tymczasowego aresztowania k.233-234 akt II K 496/16) doszło do zwieszenia przez Okręgową Radę Lekarską w W. prawa wykonywania zawodu lekarza przez J. K. ze względu na jego stan zdrowia (k.1021 akt II K 496/16). Niniejsze rozstrzygnięcie sprawy w ramach Rozdziału 58 kodeksu postępowania karnego nie pozbawia wnioskodawcy możliwości dochodzenia roszczeń na drodze postępowania cywilnego w stosunku do jednostek penitencjarnych, w których przebywał J. K. w oparciu o zarzuty niewłaściwej opieki medycznej czy nieprawidłowego traktowania w trakcie pobytu w areszcie śledczym. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art.554 § 4 k.p.k.