XVII Ka 343/16

Sygn. akt XVII Ka 343/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 maja 2016 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu w XVII Wydziale Karnym – Odwoławczym w składzie: Przewodniczący: SSO Dariusz Kawula Sędziowie: SSO Alina Siatecka SWSG Bartosz Stangierski (spr.) Protokolant: st. prot. sąd. Joanna Kurkowiak przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej Macieja Nowaka po rozpoznaniu w dniu 5 maja 2016 r. sprawy E. N. oskarżonego z art. 270 § 1 kk i art. 272 kk w związku z art. 11 § 2 kk , art. 270 § 1 kk na skutek apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonej od wyroku Sądu Rejonowego w Gostyniu z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie sygn. akt II K 15/15/1 I. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że: a) uniewinnia oskarżoną od przypisanego jej w punkcie 2 wyroku czynu, b) uchyla punkt 4 wyroku, c) zmienia punkt 5 wyroku poprzez zasądzenie od oskarżonej na rzecz Skarbu Państwa 1/3 kosztów sądowych, obciążając nimi w pozostałej części Skarb Państwa, II. w pozostałej części utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok, III. zasądza od oskarżonej na rzecz oskarżyciela posiłkowego K. N. kwotę 420 zł z tytułu ustanowienia pełnomocnika procesowego w postępowaniu odwoławczym, IV. zasądza od oskarżonej na rzecz Skarbu Państwa koszty procesu za postępowanie odwoławcze w wysokości 170zł w tym wymierza jej opłatę w kwocie 120 zł za obie instancje. Bartosz Stangierski Dariusz Kawula Alina Siatecka UZASADNIENIE wyroku z dnia 5 maja 2016 r w części zmieniającej wyrok Sądu Rejonowego w Gostyniu z dnia 15 grudnia 2015 r. dotyczący oskarżonej E. N. E. N. została oskarżona o to, że: I. w dniu 04 marca 2011 roku w (...) w powiecie (...) w celu użycia za autentyczną sporządziła umowę kupna-sprzedaży ciągnika rolniczego marki S. (...) rok produkcji 2004 o nr rej. (...) a w miejscu gdzie widnieje podpis sprzedającego na przedmiotowej umowie podrobiła podpis Z. N. , tj. o przestępstwo z art. 270 § 1 kk , II. w dniu 14 marca 2011 roku w (...) w powiecie (...) w celu użycia za autentyczną sporządziła umowę kupna-sprzedaży samochodu osobowego marki O. (...) rok produkcji 1998 o nr rej. (...) , a w miejscu gdzie widnieje podpis sprzedającego na przedmiotowej umowie podrobiła podpis Z. N. , tj. o przestępstwo z art. 270 § 1 kk , III. w grudniu 2011 roku w G. w woj. (...) wyłudziła poświadczenie nieprawdy poprzez podstępne wprowadzanie w błąd urzędnika Wydziału Komunikacji Starostwa Powiatowego w G. uprawnionego do wystawienia dokumentów w ten sposób, że posłużyła się wcześniej podrobioną przez nn osobę umową kupna-sprzedaży ciągnika rolniczego m-ki S. (...) rok. prod. 2004 i spowodowała zarejestrowanie w/w pojazdu na swoje nazwisko oraz uzyskała do niego legalne dokumenty w postaci dowodu rejestracyjnego tj. o przestępstwo z art. 270 § 1 kk i art. 272 kk w zw. z art. 11 § 2 kk . Wyrokiem z dnia 15 grudnia 2015 r. Sąd Rejonowy w Gostyniu: 1. Uniewinnił oskarżoną od zarzucanego jej w punkcie I czynu. 2. Oskarżoną uznał za winną tego, że w styczniu 2012 r. w (...) woj. (...) użyła wobec W. S. jako autentyczny podrobionego przez nieustaloną osobę dokumentu - umowa sprzedaży samochodu O. (...) nr rej. (...) - opatrzonego sfałszowanym podpisem Z. N. , tj. przestępstwa z art. 270 § 1 kk i za to na podstawie wskazanego artykułu wymierzy jej karę grzywny w wysokości 100 stawek dziennych ustalając wysokość 1 stawki na kwotę 10 zł. 3. Oskarżoną uznał za winną zarzucanego jej w punkcie III czynu tj. przestępstwa z art. 270 § 1 kk i art. 272 kk w zw. z art. 11 § 2 kk i za to na podstawie art. 270 § 1 kk w zw. z art. 11 § 3 kk wymierza jej karę grzywny w wysokości 120 stawek dziennych ustalając wysokość 1 stawki na kwotę 10 zł. 4. Na podstawie art. 85 § 1 kk , art. 85a kk i art. 86 § 1 i 2 kk połączył orzeczone w punktach 2 i 3 kary grzywny i wymierzy oskarżonej jako łączną karę grzywny w wysokości 150 stawek dziennych ustalając wysokość 1 stawki na kwotę 10 złotych. 5. Na podstawie art. 627 kpk i art. 1, art. 3 ust. 1 i art. 6 ustawy o opłatach w sprawach karnych zasądził od oskarżonej na rzecz Skarbu Państwa koszty procesu, w tym wymierzył jej opłatę w wysokości 150 zł, a nadto zasądził od oskarżonej na rzecz oskarżyciela posiłkowego K. N. kwotę (...) ,- złote tytułem ustanowienia w skrawie pełnomocnika. Powyższy wyrok zaskarżył apelacją obrońca oskarżonej zarzucając orzeczeniu: 1. Co do czynu opisanego w pkt. 2 wyroku, błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść, a w szczególności przyjęcia za udowodnione faktów bez dostatecznej ku temu podstawy, poprzez przyjęcie, iż oskarżona w styczniu 2012r w Pogorzeli użyła wobec W. S. jako autentyczny podrobiony przez nieustaloną osobę dokument umowy sprzedaży samochodu O. (...) . 2. Co do czynu opisanego w pkt. 3 wyroku, błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść, polegający na przyjęciu, iż oskarżona działa z zamiarem bezpośrednim bądź ewentualnym popełnienia czynu zabronionego z art. 270 § 1 kk i 272 kk , podczas gdy oskarżona nie miała świadomości tego iż dokument kupna-sprzedaży ciągnika rolniczego S. S. (...) jest przerobiony lub podrobiony, a tym samym dokonała nieświadomie wprowadzenia w błąd funkcjonariusza publicznego rejestrującego pojazd. 3. Obrazę przepisów postępowania - art. 7 kpk , która to miała wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, poprzez: a) Uznanie za wiarygodnych w całości zeznań świadka W. S. , podczas gdy świadek ten twierdził, że umowę spisywał E. N. , co sprzeczne jest z wnioskami opinii biegłego grafologa i przeczy tym samym zdarzeniom w których świadek ten miał uczestniczyć, a nadto świadek ten był skonfliktowany z oskarżoną; b) Uznanie za wiarygodnych w całości zeznań świadka K. N. , podczas gdy świadek ten był silnie skonfliktowany z oskarżoną na tle rozliczeń po śmierci ojca Z. N. i nie miał ze zmarłym przed jego śmiercią tak dobrego kontaktu, aby mógł wiedzieć o jego ustaleniach majątkowych z innymi członkami rodziny; c) Odmowę wiarygodności zeznaniom świadka M. N. (1) w części w jakiej świadek ta opisywała ustalenia majątkowe zmarłego Z. N. i zachowania samej oskarżonej, podczas gdy zeznania tegoż świadka są zbieżne z okolicznościami jakie podała oskarżona oraz z opinią biegłych grafologów co do braku sporządzania w/w umowy przez oskarżoną, a tym samym braku świadomości oskarżonej co do posługiwania się podrobionymi dokumentami; d) Brak konkretnej i prawidłowej oceny zeznań świadka A. J. , z uwagi na jego ewentualny związek partnerski z oskarżoną, podczas gdy nie zostało wykazane w sprawie, aby świadek ten był w zażyłej relacji z oskarżoną, a nadto iż miał jakąkolwiek inną motywację w tym, aby zeznawać na korzyść lub niekorzyść kogokolwiek; e) Uznanie za wiarygodnych zeznań świadków H. N. i M. N. (2) w części jakiej świadkowie Ci twierdzili, że oskarżona posłużyła się podrobionymi dokumentami sprzedaży ciągnika i samochodu, podczas, gdy ich wersji przebiegu wydarzeń zupełnie zaprzeczają wnioski opinii biegłych grafologów; 4. Obrazę przepisów prawa procesowego - art. 5 § 2 kpk poprzez jego niezastosowanie w stosunku do oskarżonej, w sytuacji gdy zaistniały wątpliwości, których nie usunięto w postępowaniu dowodowym, a istotne dla przypisania winy oskarżonej, a mianowicie nie ustalono kto sporządził i podpisał umowy kupna sprzedaży samochodu i ciągnika, a zatem nie wiadomo skąd pochodzą dokumenty kupna- sprzedaży. W konsekwencji skarżący wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części i uniewinnienie oskarżonej od czynów z pkt. 2 i 3 wyroku oraz o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz oskarżonej zwrotu kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów jednego obrońcy w postępowaniu za obie instancje, według norm przepisanych. Ewentualnie apelujący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Sąd zważył, co następuje: Apelacja obrońcy oskarżonej okazała się o tyle zasadna, że przy rozpoznaniu sprawy, zgodnie z art. 433 § 1 kpk zostało stwierdzone, że orzeczenie Sądu Rejonowego odnośnie drugiego zarzuconego (II) i przypisanego (2) czynu jest wadliwe w szerszym zakresie niż wskazany w wywiedzionej przez apelującego skardze. Przypomnieć należy, że zgodnie z treścią art. 433 § 1 kpk Sąd Odwoławczy rozpoznaje sprawę w granicach środka odwoławczego, a w zakresie szerszym wówczas, gdy ustawa tak stanowi. Przypadkiem nakazującym wyjście poza granice środka odwoławczego jest m.in. sytuacja, o której mowa w art. 440 kpk , obligująca Sąd II instancji do zmiany zaskarżonego orzeczenia na korzyść oskarżonego albo do jego uchylenia niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów, jeżeli utrzymanie w mocy takiego orzeczenia byłoby rażąco niesprawiedliwe. Sąd odwoławczy ma zatem nie tylko prawo, lecz wręcz obowiązek zbadania sprawy pod względem merytorycznym i prawnym nie tylko w granicach środka odwoławczego, ale także z urzędu niezależnie od tych granic - w celu stwierdzenia, czy nie zachodzi oczywista niesprawiedliwość orzeczenia, w szczególności, gdy niemożliwe jest uwzględnienie samych zarzutów zawartych w środku odwoławczym (postanowienie SN z dnia 24 kwietnia 2007 r., II KK 242/06, LEX nr 280721). Konsekwentnie przyjmuje się przy tym w orzecznictwie, że każda wskazana w art. 438 kpk podstawa odwoławcza może zostać uwzględniona z urzędu i stać się powodem uznania danego orzeczenia za rażąco niesprawiedliwe, w tym m.in. oczywisty błąd w ustaleniach faktycznych, obraza prawa procesowego, a także prawa materialnego, która nie tylko umożliwia, ale wręcz nakazuje wyjście poza granice zaskarżenia i podniesione zarzuty, skutkując zmianą zaskarżonego orzeczenia na korzyść oskarżonego albo jego uchyleniem (wyrok SN z dnia 29 maja 1973 r., V KRN 118/73, OSNKW 1973, z. 12, poz. 155; wyrok SN z dnia 19 października 2004 r., II KK 355/04, Lex nr 141299; postanowienie SN z dnia 16 maja 2007 r., III KK 328/06, Lex nr 296728, wyrok SN z dnia 12 stycznia 2009 r., II KK 331/08, Lex nr 598010, wyrok SN z dnia 26 października 2011 r., IV KK 298/11, Lex nr 1112325). Stwierdzenia w tym miejscu wymaga, że ze względu na niżej opisane, wzięte pod uwagę przez Sąd Odwoławczy z urzędu, uchybienie w procedowaniu przez Sąd Rejonowy skutkujące uniewinnieniem oskarżonej od analizowanego czynu, odnoszenie się do związanych z tym czynem zarzutów apelacji byłoby bezprzedmiotowe. In concreto skonstatować zatem trzeba, że lektura akt sprawy doprowadziła Sąd odwoławczy do wniosku o konieczności wydania orzeczenia reformatoryjnego na korzyść oskarżonej odnośnie 2 przypisanego czynu. W ocenie Sądu II instancji bowiem, Sąd Rejonowy, modyfikując czyn opisany w punkcie II, w brzmieniu i ustaleniach przez siebie przyjętych, wykroczył poza granice tego zarzuconego oskarżonej czynu. Podkreślić przy tym należy, iż sąd I instancji dostrzegając problem, wątpliwość związaną z kwestią zachowania tożsamości zachowania przypisanego oskarżonej z zachowaniem jej zarzuconym, swoje stanowisko w tej kwestii rzeczowo, konkretnie wyjaśnił. Niemniej, tego stanowiska Sąd Okręgowy nie podziela, uznając, iż za daleko idące jest prawne identyfikowanie zachowania polegającego na podrobieniu dokumentu z nieujętym w zarzucie działaniem w postaci posłużenia się wobec W. S. sfałszowanym przez nieustaloną osobę dokumentem. Zaznaczenia wymaga, że granice oskarżenia zostają zachowane, mimo że sąd orzekający zmienia opis czynu przyjęty w akcie oskarżenia, jeżeli wszystkie elementy tego nowego opisu mieszczą się w ramach tego samego zdarzenia historycznego. W przedmiotowej sprawie warunek ów nie został spełniony. Wbrew stanowisku Sądu I instancji, ujęte w czynie zarzuconym i przypisanym oskarżonemu okoliczności nie są te same, przede wszystkim różnią się znamiona przedmiotowe, a zwłaszcza różna jest czynność sprawcza. Wszak oskarżonej zarzucono podrobienie dokumentu umowy sprzedaży nazwiskiem Z. N. , a przypisano nie takie zachowanie, tylko użycie tego podrobionego przez inną osobę dokumentu w całkowicie innej sytuacji, która nie była objęta czynem zarzuconym i jest nową, sformułowaną dopiero w wyroku czynnością sprawczą przestępstwa. Wprawdzie w zarzuconym oskarżonej zachowaniu wskazano, iż sfałszowała ona dokument celem użycia go następnie za autentyczny, jednakowoż na tym stwierdzeniu poprzestano; konkretnej realizacji tego celu nie wskazano. Jak wspomniano wcześniej, uczynił to dopiero sąd orzekający w wyroku, zastępując zarzuconą okoliczność fałszowania dokumentu nie występującą w pierwotnym opisie okolicznością, tj. na czym owo użycie miało polegać. Mimo, że ustawowa konstrukcja przestępstwa za art. 270 § 1 kk zakłada tzw. prawną jedność czynu polegającą na podrobieniu dokumentu i jego użyciu za autentyczny, w realiach niniejszej sprawy alternatywne znamiona czynu z art. 270 § 1 kk , - tj. podrobienie lub użycie podrobionego dokumentu - nie zostały uzupełnione lub skorygowane, lecz pierwsze znamiona czynności sprawczej zostały zastąpione innymi w nowych okolicznościach. Czym innym jest określenie celu działania sprawcy w danej chwili, a czym innym zrealizowanie tego celu w przyszłości i w zupełnie innej sytuacji. Na temat tożsamości czynu zarzucanego i przypisanego istnieją liczne wypowiedzi w piśmiennictwie karnoprocesowym, a także szereg judykatów i jakkolwiek nie istnieje pozytywny katalog elementów, na podstawie których można byłoby w bezbłędny sposób orzec o istnieniu lub braku tożsamości czynu, to jedno jest zupełnie pewne, że podstawowym kryterium dla tożsamości czynu jest tożsamość zdarzenia faktycznego. M. C. w monografii "Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne", W. 1984, s. 302 stwierdził "zgodnie z pomocniczą regułą identyczność czynu jest wyłączona, jeżeli w porównywanych jego określeniach zachodzą tak istotne różnice, że według rozsądnej życiowej oceny nie można ich uznać za określenia tego samego zdarzenia faktycznego". Odnosząc powyższy pogląd w realia niniejszej sprawy w ocenie sądu odwoławczego naturalne, życiowe spojrzenie na sytuacje opisane w czynie zarzuconym i czynie przypisanym skłania do wniosku, że były to dwa różne epizody; owszem powiązane ze sobą, ale w ujęciu faktograficznym stanowiły one zaistniałe odrębnie zdarzenia. Zauważyć przy tym należy, że Sąd Rejonowy trafnie wskazał, że dla respektowania zasady tożsamości czynu zarzucanego i przypisanego niezbędne jest zachowanie niezmienności co do podmiotu czynu, przedmiotu ochrony, a w razie nawet innych ustaleń co do czasu i miejsca czynu, także tożsamości osoby pokrzywdzonej. Jednakże częściowo błędnie Sąd uznał, że wskazane warunki uznania porównywanych czynów za tożsame, wystąpiły w przedmiotowej sprawie. Rzecz w tym, że z istoty przestępstwa z art. 270 kk wynika, że przedmiotem ochrony jest wiarygodność dokumentu i nie zostaje ono popełnione z bezpośrednim pokrzywdzeniem konkretnej osoby. Stąd z gruntu nie może być trafne stwierdzenie Sądu Rejonowego, że w czynie zarzuconym i przypisanym „osoba pokrzywdzona” jest identyczna. Co więcej, nawet gdyby kwestie pokrzywdzenia analizowanymi sytuacjami rozpatrywać w oderwaniu od art. 49 § 1 kpk i 270 §1 kk i rozumieć ją w szerszym i bardziej potocznym znaczeniu, to uznać by należało, że zachodzi częściowa odmienność, a nie tożsamość pokrzywdzonego, jako, że czyn zarzucony byłby niewątpliwie na szkodę Z. N. , zaś czyn przypisany również na szkodę W. S. . Ponadto, nie do końca przekonujący jest wywód Sądu Rejonowego co do tożsamości czasu analizowanych zdarzeń. Choć niewykluczone jest, że podrobienie umowy nastąpiło w styczniu 2012 r., to za daleko idące, nie poparte żadnymi dowodami, a jedynie przypuszczeniami Sądu, jest stwierdzenie, iż wskazany w opisie zarzutu II czas czynu jako 4 marca 2011 r., to oczywisty błąd. Teoretycznie bowiem już w tym czasie podrobienie dokumentu mogło nastąpić, podobnie jak mogło nastąpić w kolejnych miesiącach, niekoniecznie dopiero w styczniu 2012 r. W związku z tym relewantna pozostaje znaczna różnica czasowa między czynem, który od początku postępowania oskarżonej zarzucono, a czynem ostatecznie przypisanym. Z uwagi na to, że w toku procesu ewentualnej zasadności określenia daty czynu żadna ze stron nie kwestionowała, a nie ujawniły się żadne konkretne dowody wskazujące na inną, znacznie późniejszą datę zaistnienia sytuacji objętej oskarżeniem, nie można uznać, iż nastąpiła dopuszczalna i nie stanowiąca przekroczenia tych granic oskarżenia modyfikacja zarzutu przez sąd polegająca na doprecyzowaniu daty czynu. Podsumowując, mając przede wszystkim na uwadze, że w niniejszej sprawie zachodzi zasadnicza różnica między czynnością wykonawczą sprawcy w czynie zarzuconym (podrobienie dokumentu) a przypisanym (posłużenie się podrobionym dokumentem wobec innej osoby) oraz długi odstęp czasowy między tymi czynami, nie można uznać, że czyny te są tożsame. Przypisanie oskarżonej innego czynu w stosunku do opisu czynu zawartego w akcie oskarżenia stanowiło wyjście poza granice aktu oskarżenia skutkujące w konsekwencji skazaniem oskarżonej za czyn nieobjęty aktem oskarżenia. Przy tym zebrane w sprawie dowody (opinia biegłego grafologa) bezspornie wskazują, że oskarżona nie popełniła II zarzuconego jej czynu. W rezultacie powyższego, należało zaskarżony wyrok zmienić i oskarżoną uniewinnić od przypisanego jej w punkcie 2 wyroku przestępstwa. Konsekwencją tego rozstrzygnięcia jest konieczność uchylenia orzeczenia o karze łącznej za czyny określone w punktach 2 i 3 zaskarżonego wyroku oraz zmiana rozstrzygnięcia co do kosztów sądowych poprzez obciążenie oskarżonej tymi kosztami proporcjonalnie do ilości czynów zarzuconych (trzy czyny) i o ostatecznie jej przypisanych ( jeden czyn). SWSG Bartosz Stangierski SSO Dariusz Kawula SSO Alina Siatecka