VIII SA/Wa 467/23

VIII SA/Wa 467/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-09-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Iwona Owsińska-Gwiazda /przewodniczący sprawozdawca/
Justyna Mazur
Marek Wroczyński
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 61, art. 14, art. 64
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Owsińska - Gwiazda (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Justyna Mazur, Sędzia WSA Marek Wroczyński, , Protokolant starszy sekretarz sądowy Karolina Sikora, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 września 2023 r. w Radomiu sprawy ze skargi M. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] maja 2023 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] marca 2023. r. nr [...]; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. na rzecz skarżącego M. I. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi M.I.(dalej: "Skarżący") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z 5 maja 2023 r. [...], wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 775, dalej: "k.p.a."), utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta R. nr [...] z 6 marca 2023 r. znak: [...] zobowiązującej M.I. do zwrotu należności w kwocie 33702,41 zł z tytułu opłaty za pobyt babki A.I. w Domu Pomocy Społecznej Weterana Walki i Pracy w R..
Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym.
W/w decyzją z 6 marca 2023 r. Prezydent Miasta R. zobowiązał Skarżącego do zwrotu należności w kwocie 33702,41 zł za pobyt babki A.I. w Domu Pomocy Społecznej. Jako podstawę prawną decyzji wskazał art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61, art. 14 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm., dalej: "u.p.s.") oraz art. 104 k.p.a. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że decyzją nr [...]z 14 stycznia 2022 r. ustalono skarżącemu opłatę za pobyt babki A.I. w DPS za okres od 31 lipca 2019 r. do 31 lipca 2021 r. w łącznej kwocie 33 702,41 zł. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez decyzję ostateczną SKO w R. z 18 marca 2022 r.
Zaniechanie uregulowania przez Skarżącego ciążących na nim opłat z tytułu pobytu jego babki w Domu Pomocy Społecznej, stało się podstawą wszczęcia przez organ pierwszej instancji w dniu 5 stycznia 2023 r. postępowania w przedmiocie ich zwrotu, które organ poniósł zastępczo.
Strona, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, złożyła odwołanie od w/w decyzji podnosząc zarzuty naruszenia: art. 7, 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, nie uwzględniając przy wydaniu decyzji zarówno interesu społecznego i słusznego interesu Strony. Ponadto podniosła zarzuty naruszenia art. 104 ust. 3 u.p.s. poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że wysokość należności podlegającej zwrotowi za pobyt w domu pomocy społecznej oraz termin zwrotu ustala się w drodze decyzji, podczas gdy przepis ten ma wyłącznie zastosowanie do wydatków na określone formy pomocy wymienione w art. 96 cyt. Ustawy oraz świadczenia nienależnie pobrane i w związku z tym nie może on stanowić podstawy prawnej do wydania decyzji zobowiązującej do zwrotu określonej kwoty za pobyt babki w dps, nieprzeprowadzenie przez organ prawidłowej wykładni art. 64 pkt 2 u.p.s. i błędne uznanie, że okoliczności podnoszone przez Skarżącego, a dotyczące braku więzi emocjonalnej z babką, jej skrajnej nieodpowiedzialności wobec wnuka, brak kontaktów nie mają zastosowania przy obowiązku zwrotu opłaty za pobyt członka rodziny w dps, brak ustalenia czy dochody skarżącego na dzień wydania decyzji pozwalały na obciążenie go opłatą za pobyt w domu pomocy społecznej. Wskazując na powyższe Skarżący wnosi o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i zwolnienie go od ponoszenia opłaty za pobyt A.I. w domu pomocy społecznej, w tym umorzenie postępowania, względnie uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji.
Ponadto Skarżący wnosi o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dołączonych do odwołania dokumentów, a mianowicie zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w P. oraz zeznania PIT-37 o wysokości osiągniętego dochodu w 2021r. w celu wykazania zarejestrowania Skarżącego w Powiatowym Urzędzie Pracy od 27 czerwca 2022r. i nie posiadania przez niego prawa do zasiłku, a także wykazania dochodów Skarżącego za 2021r. i w konsekwencji brak podstaw do obciążania Skarżącego ponoszeniem opłat za pobyt babki w domu pomocy społecznej.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że decyzja Prezydenta Miasta R. nr [...]z 14 stycznia 2022r., ustalająca Skarżącemu opłatę za pobyt babki w Domu Pomocy Społecznej Weterana Walki i Pracy w R. za okres od 31 lipca 2019r. do 31 lipca 2O21r. w łącznej kwocie 33 702,41 zł. jest ostateczna, bowiem SKO decyzją z 18 marca 2022r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Decyzję SKO skarżący zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a następnie jak podał w odwołaniu, wniósł skargę kasacyjną. Jednakże zdaniem SKO zgodnie z art. 15 K.p.a. postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Z kolei art. 61 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U z 2023r. poz,259) stanowi, że wniesienie skargi nie wstrzymuje wykonania aktu lub czynności. Z przepisów powyższych wynika, że wbrew twierdzeniu Skarżącego organ pierwszej instancji nie tylko miał prawo ale również zobligowany był do wszczęcia postępowania w sprawie nałożenia obowiązku zwrotu należności określonej decyzją Prezydenta Miasta R. z 14 stycznia 2022r. utrzymaną w mocy przez Kolegium decyzją ostateczną z 18 marca 2022r. Kolegium wyjaśniło, iż postępowanie w sprawie ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej jest postępowaniem odrębnym od postępowania w sprawie zwrotu należności za pobyt, stąd zarzuty dotyczące obciążenia Skarżącego opłatami za pobyt babki w domu pomocy społecznej, nie mogą być przedmiotem oceny w niniejszym postępowaniu, gdyż postępowanie to nie dotyczy ustalenia opłaty.
SKO podniosło, że obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ciąży, między innymi na zstępnych (art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s.), a kolejność i wysokość opłaty określona została w ust. 2 tego przepisu. Zgodnie z art. 61 ust. 3 ustawy w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 z obowiązku opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych na ten cel wydatków. Stosownie do art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość należności, o których mowa w ust. 1, m.in. z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Z przywołanych przepisów wynika, że skoro obowiązek członków rodziny osoby umieszczonej w domu pomocy społecznej, polegający na wnoszeniu związanych z tym opłat wynika wprost z ustawy o pomocy społecznej, to w sytuacji uchylania się od tego obowiązku przez osoby zobowiązane gmina, która zastępczo ponosi wydatki może egzekwować ich zwrot na drodze administracyjnej. Właściwą drogą wyegzekwowania takich należności przez gminę, jest wydanie decyzji na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s. Kolegium wskazało, że Skarżący nie wywiązywał się z nałożonego na niego obowiązku uiszczania opłat za pobyt babki w domu pomocy społecznej, a zatem organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił, że Gmina poniosła zastępczo za Skarżącego, zobowiązanego do ponoszenia opłaty, odpłatność z tego tytułu za okres od 31 lipca 2019r. do 31 lipca 2021r. w łącznej kwocie 33 702,41 zł. W konsekwencji z mocy art. 61 ust.3 Gmina uzyskała prawo dochodzenia od niego zwrotu poniesionych zastępczo opłat na pobyt babki w domu pomocy społecznej. SKO podniosło, że przepis art. 104 ust.3 u.p.s. stanowi, że należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (ust 1). Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (ust.3). Okoliczności te uzasadniają wydanie decyzji zobowiązującej Skarżącego do zwrotu wydatków poniesionych przez Gminę Miasta R. za pobyt babki w domu pomocy społecznej.
Zdaniem SKO w postępowaniu dotyczącym zwrotu opłat zastępczo wniesionych przez gminę z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej zastosowanie znajduje również art. 104 ust. 4 ustawy, zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków z tytułu opłat w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Wynika z tego, że podjęcie decyzji w opisanym trybie (odstąpienia od żądania zwrotu świadczeń, ich umorzenia w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty) wymaga wniosku wskazanych w przepisie podmiotów, tj. osoby zobowiązanej lub pracownika socjalnego. W tym zakresie organ nie może działać z urzędu. Wniosek taki nie został złożony, tak więc organ ten nie miał możliwości ustalenia, czy sytuacja Skarżącego stanowi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym stanowi art. 104 ust. 4. Wniosku takiego Skarżący nie złożył również po wydaniu przez organ pierwszej instancji decyzji o zwrocie należności za pobyt babki w domu pomocy społecznej pomimo pouczenia zawartego w decyzji o takiej możliwości. Nie złożenie przez Skarżącego wniosku o odstąpienie żądania zwrotu nie pozbawia go jednak możliwości złożenia takowego wniosku do organu pierwszej instancji na obecnym etapie postępowania.
Kolegium wskazało, że w postępowaniu, dotyczącym zwrotu odpłaty wniesionej zastępczo przez Gminę, nie mogą być uwzględnione okoliczności dotyczące braku więzi emocjonalnej z babkę czy kontaktów z wnukiem, o czym mowa w art. 64 pkt 2 i oraz art. 64a tej ustawy. Przepisy te umożliwiają ewentualne zwolnienie osoby zobowiązanej z obowiązku wnoszenia opłat za pobyt mieszkańca w DPS, natomiast nie dotyczą zwolnienia strony z obowiązku zwrotu Gminie odpłatności wniesionej zastępczo za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. SKO nadmieniło, że Skarżący złożył w dniu 30 marca 2023r. wniosek o zwolnienie z wnoszenia opłat za pobyt babki w domu pomocy społecznej, który nie został jeszcze rozpoznany.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucił:
1. naruszenie art. 138 § 1 i 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, pomimo iż istniały przesłanki do uchylenia tej decyzji i przekazania sprawy organowi I instancji;
2. naruszenie art. 97 § 1 pkt 4 kpa poprzez jego niezastosowanie i brak wydania decyzji o zawieszeniu postępowania mimo złożenia przez Skarżącego wniosku o zwolnienie opłaty w całości;
3. naruszenie art. 104 ust. 4 u.p.s. przez przyjęcie, ze na tym etapie postepowania w sytuacji gdy nie wydano prawomocnej decyzji dotyczącej złożonego wniosku o zwolnienie z ponoszenia kosztów utrzymania babki w dps, Gmina może żądać ustalonych swoją decyzją kwot wypłaconych zastępczo mimo, ze stanowi to dla Skarżącego nadmierne obciążenie;
4. naruszenie art. 7 kpa w związku z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 kpa poprzez ich niezastosowanie i brak podjęcia wszelkich niezbędnych w sprawie czynności mających na celu wyjaśnienie stanu faktycznego, a nadto braku wyczerpującego zebrania materiału dowodowego, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, co skutkowało podważeniem zasady praworządności i zasady ogólnej prawdy materialnej, co w konsekwencji doprowadziło do niewyjaśnienia istotnych okoliczności;
5. nieprzeprowadzenie przez organ prawidłowej wykładni art. 64 pkt 2 i 7 u.p.s. i błędne uznanie, iż okoliczności podnoszone przez Skarżącego, a dotyczące braku więzi emocjonalnej z babka, jej skrajnej nieodpowiedzialności wobec wnuka, brak kontaktów z wnukiem nie mają zastosowania przy ustaleniu obowiązku zwrotu opłaty za pobyt w dps.
Stawiając powyższe zarzuty wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentów: 2 (dwa) oświadczenia w celu wykazania faktu; braku więzi rodzinnych, sprzeczności obciążenia opłatą z zasadami współżycia społecznego, nakazania skarżącemu ponoszenia opłaty, braku relacji z babką; uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania; względnie o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji Organu I instancji, zasadzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu wskazał, iż postępowanie w sprawie zwrotu należności i odstąpienia od żądania ich zwrotu jest jednym postępowaniem i w ramach tego postępowania należy wyjaśnić czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej. Podniósł, że Skarżący 30 marca 2023 r. złożył wniosek o zwolnienie z wnoszenia opłat za pobyt babki w dps, o czym Kolegium nadmienia w uzasadnieniu decyzji. Zarzucił brak rozstrzygnięcia w zakresie stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. pomimo wniosku Skarżacego o zwolnienie od opłaty.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Organ odwoławczy podtrzymał dotychczasowe stanowisko prezentowane w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowią przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. W myśl art. 60 ust. 1 tej ustawy pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. Zgodnie natomiast z art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 (mieszkaniec domu) i pkt 2 (małżonek, zstępni przed wstępnymi) oraz ust. 2a (osoby niewymienione w ust. 2), z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio.
Stosownie natomiast do brzmienia art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość ww. należności podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Natomiast zgodnie z ust. 4 tej regulacji w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Dokonując kontroli sądowoadministracyjnej Sąd miał na uwadze kwestię pominięcia przez organy analizy okoliczności sprawy przy uwzględnieniu przesłanek wynikających z treści art. 104 ust. 4 u.p.s.
W przypadku stosowania art. 104 u.p.s., w ust. 4 omawianej regulacji przewidziano pewne udogodnienia dla osoby zobowiązanej do zwrotu należności. Regulacja ta powinna być interpretowana w świetle zasad i celów pomocy społecznej. Pierwszym zaproponowanym przez ustawodawcę rozwiązaniem jest odstąpienie od żądania zwrotu należności, należy przez to rozumieć "rezygnację organu administracji z domagania się zwrotu poniesionych wydatków, przy czym rezygnacja ta ma charakter bezwzględny, w tym znaczeniu, że skutkuje niedochodzeniem zwrotu już poniesionych wydatków" (zob. S. Nitecki, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, s. 733). Drugim rozwiązaniem jest umorzenie w części lub całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Oznacza to zmniejszenie lub likwidację obowiązku ciążącego na zobowiązanym. Umorzenie ma charakter definitywny, niemniej może znaleźć zastosowanie tylko do świadczenia nienależnie pobranego. Odroczenie terminu płatności oraz rozłożenie płatności na raty nie znoszą obowiązku zwrotu należności, a jedynie wprowadzają ułatwienia w jego realizacji, przesuwając termin wykonania zobowiązania lub umożliwiając jego periodyczną realizację (zob. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, WKP 2023).
Odnotowania wymaga, iż wszczynając z urzędu postępowanie o zwrot poniesionych zastępczo wydatków za pobyt w domu pomocy społecznej, organ administracji właściwy do wydania decyzji na podstawie z art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s., obowiązany jest w myśl art. 104 ust. 4 u.p.s. ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności. Postępowanie w przedmiocie zwrotu należności oraz odstąpienia od żądania ich zwrotu, jest bowiem jednym postępowaniem. Zatem w ramach tego jednego postępowania konieczne jest wyjaśnienie, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej (zob. m.in.: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 października 2021 r. sygn. akt I OSK 520/21; z 1 grudnia 2021 r. sygn. akt I OSK 403/20; wyroki: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 9 stycznia 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 1072/19, z 5 lipca 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 503/23; wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 15 czerwca 2022 r. sygn. akt IV SA/Wr 801/2, z 24 maja 2023 r. sygn. akt IV Sa/Wr 593/22).
Sąd stoi na stanowisku, iż na organie ciąży obowiązek pouczenia zobowiązanego o przysługujących ulgach, a w razie złożenia stosownego wniosku, konieczność zebrania materiału dowodowego i zawarcia w decyzji rozstrzygnięcia w zakresie art. 104 ust. 4 u.p.s. W aktach sprawy brak jest stosownego pouczenia Skarżącego. Nie zawiera go ani zawiadomienie o wszczęciu z urzędu postępowania z dnia 12 grudnia 2022 r., ani też zawiadomienie o przedłużeniu postępowania z 6 lutego 2023 r., jak i zawiadomienie wystosowane w trybie art. 10 § 1 kpa z 6 lutego 2023 r. Także w piśmie skierowanym do Skarżącego z 1 marca 2023 r. brak takiego pouczenia. Z kolei pouczenie zawarte w decyzji Prezydenta Miasta R. o możliwości wystąpienia z wnioskiem, zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., o odstąpienie od żądania zwrotu należności, odroczenia terminu jej płatności bądź rozłożenia na raty, gdy niniejsza decyzja stanie się ostateczna jest pouczeniem błędnym w świetle przywołanego wyżej orzecznictwa.
Nie przesądzając o kierunku przyszłego rozstrzygnięcia trzeba zauważyć, że obowiązkiem organu pozostaje zatem przeanalizowanie wszystkich przesłanek, które zakreślił ustawodawca oraz szczegółowe uzasadnienie przyjętego rozstrzygnięcia.
Przy czym, co istotne rozstrzygnięcie wydawane na tej podstawie (art. 104 ust. 4 u.p.s.) jest decyzją uznaniową, jednak w sensie procesowym musi zostać wydana, jeżeli został zgłoszony wniosek na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. w ramach postępowania dotyczącego zwrotu należności poniesionych zastępczo przez gminę. W tym zakresie organ nie może działać z urzędu, przy czym w świetle zasad ogólnych postępowania, w szczególności zaś zasady prawdy obiektywnej, zasady zaufania i zasady informowania art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a., obowiązkiem organu jest pouczenie strony postępowania o jej uprawnieniach i możliwości złożenia takiego wniosku.
Lektura akt sprawy dowodzi, że w jej toku strona w dniu 30 marca 2023 r. wniosła pismo o zwolnienie od ponoszenia opłat za pobyt babki w dps, które nie zostało rozpoznane. Ww. pismo wpłynęło do organu I instancji razem z odwołaniem, a zatem już po wszczęciu postępowania w sprawie zwrotu należności z tytułu pobytu babci skarżącego w DPS. Do pisma dołączono m. in. zaświadczenie z PUP, PIT – 37 a zatem dokumenty obrazujące sytuacje finansową skarżącego. Mając na uwadze fakt, że organ I instancji procedował już w ww. sprawie i miał wiedzę o sytuacji materialnej skarżącego, co wynikało z ww. pisma, winien fakt ten uwzględnić wzywając skarżącego do wskazania, co jest istotą jego żądania. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przepis art. 77 § 1 k.p.a. stanowi zaś, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. W tych powinnościach organu mieści się także rzeczywiste wyjaśnienie przedmiotu i zakresu żądań zgłaszanych przez strony postępowania. Co istotne obowiązkiem organu I instancji było również, stosownie do brzmienia art. 9 k.p.a. poinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego.
Nie ulega wątpliwości, że podjęcie decyzji w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. wymaga wniosku wskazanych w przepisie podmiotów, tj. osoby zobowiązanej lub pracownika socjalnego. Jak już wskazano w tym zakresie organ nie może działać z urzędu, jednak powołane wcześniej regulacje wyrażające zasady ogólne postępowania wymagają od organów działań w zakresie właściwego wyjaśnienia treści żądania składanego przez strony postępowania oraz pouczenia ich o przysługujących uprawnieniach. W tym zakresie mieści się także informacja o możliwości złożenia wniosku w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s.
Tak jak wskazano wyżej takiego pouczenia do strony nie kierowano, a co istotne, pomimo wpływu do organu pisma skarżącego, w którym wskazuje on na okoliczności mogące stanowić przedmiot rozważania w tym trybie nie podjęto żadnych działań zmierzających do ustalenia rzeczywistego żądania strony, jej intencji. W opinii Sądu obowiązki organu wynikające z powołanych przepisów nie mogą być iluzoryczne, winny realizować powołane zasady ogólne postępowania dając stronom poczucie pewności procesowej, gwarancji rzetelnego rozpoznania sprawy, przy dbałości o zachowanie wszelkich wymogów, które na rzecz strony zastrzegł ustawodawca.
Organy wymogom tym nie sprostały, zaniechano ustalenia rzeczywistej intencji strony w zakresie pism kierowanych do organu, a mogących mieć wpływ na kierunek i zakres orzekania w tej sprawie. Nadto przed wydaniem decyzji przez organ odwoławczy na żadnym jego etapie postępowania, pomimo wskazywania na trudną sytuację materialną uniemożlwiającą mu ponoszenie opłat, skarżący nie został on poinformowany i pouczony o możliwości złożenia takiego wniosku.
Opisane uchybienia naruszają powołane przepisy prawa procesowego oraz art. 104 ust. 4 u.p.s., co zaważyło na poprawności dalszego postępowania organów w tej sprawie, w tym treści podjętych rozstrzygnięć. Tym samym organy nie wyjaśniły istoty żądań strony zgłaszanych w toku postępowania, nie wyjaśniły jej także istotnych okoliczności sprawy faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków, a to godzi we wskazane zasady postępowania i nakazuje uchylenie orzeczeń organów obu instancji, celem uzupełnienia postępowania we wskazanym zakresie.
Jednocześnie w opinii Sądu ewentualne procedowanie w przedmiocie zwolnienia z odpłatności na podstawie art. 64 u.p.s. nie pozbawia strony do domagania się (w powołaniu na szczególnie uzasadniony przypadek, o jakim mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s.) odstąpienia od żądania zwrotu opłat poniesionych zastępczo przez gminę, umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, czy, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 23 września 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 253/21, dostępny w CBOSA).
Mając na uwadze dostrzeżone przez Sąd uchybienia powołanym przepisom, tj. art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez błędną wykładnię i art. 7, art. 77 § 1, art. 9 i art. 8 k.p.a. konieczne stało się uchylenie orzeczeń organów obu instancji - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.
Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu, tj. ustalenia rzeczywistej intencji skarżącego wyrażanej w piśmie z 30 marca 2023 r., pouczenia o przysługujących mu prawach i ewentualnie, stosownie do rezultatów poczynionych ustaleń podjęcia rozstrzygnięcia w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s.