IV SA/Wr 563/22

IV SA/Wr 563/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2023-02-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Bogumiła Kalinowska /sprawozdawca/
Ewa Kamieniecka
Tomasz Świetlikowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 104 ust. 4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, Sędziowie: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca), Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Protokolant: Karolina Sdzuj, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 15 lutego 2023 r. sprawy ze skargi K. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 30 czerwca 2022 r. nr SKO/PS-411/84/2022 w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu opłaty poniesionej zastępczo za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego K. D. od decyzji działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Głogowa, Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Głogowie z dnia 26 kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu opłaty poniesionej zastępczo przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Głogowie za pobyt członka rodziny – W. D. - w Domu Pomocy Społecznej w R. ustalonej decyzją nr PS.4110.74.2021/AMch z dnia 22 lipca 2021 r., za okres od 17 lipca 2018 r. do 28 lutego 2021 r. w kwocie 54.433,74 zł - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) – utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu podano, że opisaną wyżej decyzją z dnia 22 lipca 2021 r. organ pierwszej instancji ustalił skarżącemu do zwrotu opłatę poniesioną zastępczo przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Głogowie za pobyt ojca skarżącego w domu pomocy społecznej za okres od 17 lipca 2018 r. do 28 lutego 2021 r. w łącznej wysokości 54.433,74 zł. Jednocześnie w decyzji zobowiązano skarżącego do zwrotu tej kwoty.
Pismem z dnia 12 sierpnia 2021 r. skarżący zwrócił się z prośbą o umorzenie całej sumy pieniężnej na mocy art. 104 ustawy o pomocy społecznej. Swoją prośbę wnioskodawca uzasadnił bardzo ciężką sytuacją finansową. Podniósł, że nie posiada żadnego majątku ani oszczędności, utrzymuje się z prac dorywczych, które nie pozwalają na godne życie. Wskazał, że jest osobą bezrobotną od 22 maja 2015 r. zarejestrowaną w urzędzie pracy, bez prawa do zasiłku. Dodatkowo podkreślił, że nie wiedział o tym, iż ojciec został umieszczony w domu pomocy społecznej, ponieważ nie utrzymywał z nim kontaktu. Nie wiedział o toczącym się w jego sprawie postępowaniu, ponieważ nie odbierał korespondencji.
Decyzją z dnia 26 kwietnia 2022 r., będącą przedmiotem niniejszego postępowania odwoławczego, organ pierwszej instancji odmówił stronie odstąpienia od żądania zwrotu przedmiotowej opłaty.
W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji między innymi opisał szczegółowo trwające postępowania dotyczące umieszczenia ojca skarżącego w domu pomocy społecznej oraz ustalenia opłaty za pobyt z tego tytułu i podniósł, że skarżący nie wywiązywał się z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt ojca w dps, w związku z czym MOPS dokonał zastępczej zapłaty za wskazany okres, do której ponoszenia skarżący był zobowiązany zgodnie z decyzją ustalającą jej wysokość.
Organ wskazał, że na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 24 września 2021 r. a zakończonego w dniu 19 kwietnia 2022 r. oraz w oparciu o posiadane dokumenty ustalono, że strona prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie posiada dzieci. Od 2015 r. wnioskodawca jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Utrzymuje się z prac dorywczych. Dominującym problemem jest zła sytuacja finansowa wynikająca z trudności w znalezieniu pracy. Podczas prowadzonego postępowania ustalono, iż ojciec strony nie utrzymywał z synem żadnego kontaktu, nie wychowywał go a także miał ograniczoną władzę rodzicielską. Wnioskodawca podkreślał wielokrotnie, iż nie posiadał wiedzy, iż ojciec przebywa w dps, a także że wobec niego toczy się jakiekolwiek postępowanie. Podał, że nie odbierał korespondencji związanej z toczącym się postępowaniem, gdyż, jak oświadczył, nie miał dostępu do skrzynki pocztowej. Dopiero po śmierci matki, tj. 4 kwietnia 2021 r., uzyskał dostęp do skrzynki pocztowej oraz podjął współpracę z organem. Wyraził zgodę na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, udzielał informacji dotyczących swojej sytuacji materialno-bytowej, rodzinnej i majątkowej.
Podczas prowadzonego postępowania ustalono, iż z Powiatowego Urzędu Pracy skarżący otrzymał dwie propozycje pracy, których nie podjął ze względu na niespełnienie wymagań dotyczących kwalifikacji. Ponadto organ ustalił, że Powiatowy Urząd Pracy dysponuje wsparciem bezrobotnych w postaci finansowania kosztów szkoleń, kursów oraz egzaminów. Powyższa pomoc przysługuje bezrobotnym po złożeniu stosownego wniosku. Pozostałe formy wsparcia, z których wnioskodawca mógłby skorzystać to staż, dofinansowanie do podjęcia działalności gospodarczej, roboty publiczne oraz prace interwencyjne. Wskazano, że głównym najemcą lokalu mieszkalnego strony była matka. Obecnie skarżący zamieszkuje w ww. lokalu na podstawie umowy najmu. Z posiadanej dokumentacji wynika, iż opłaty lokalowe regulowane są na bieżąco. Podczas prowadzonego postępowania organ pierwszej instancji ustalił, iż skarżący utrzymuje się z prac dorywczych oraz dodatku mieszkaniowego. W lipcu 2021 r. i sierpniu 2021 r. uzyskał dochód w wysokości 1.000 zł miesięcznie, natomiast w okresie od września 2021 r. do lutego 2022 r. dochodem strony był dochód z prac dorywczych w wysokości 1.000 zł miesięcznie oraz dodatek mieszkaniowy w wysokości 310,76 zł miesięcznie.
Dalej organ pierwszej instancji podniósł, że w analizowanej sprawie nie dopatrzył się w sytuacji strony szczególnych okoliczności związanych z trudną sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty, o czym stanowi art. 104 ust. 4 u.p.s. Trudna sytuacja finansowa, która wynika z trudności w znalezieniu stałej pracy sama w sobie, w tym konkretnym przypadku, nie daje podstaw do uwzględnienia złożonego wniosku. Wnioskodawca jest w wieku aktywności zawodowej. Jako osobie bezrobotnej zarejestrowanej w Powiatowym Urzędzie Pracy przysługuje szereg możliwości skorzystania z podniesienia swoich kwalifikacji i umiejętności, które ułatwiłyby znalezienie stałej pracy, a tym samym przyczyniłyby się do poprawy jego sytuacji finansowej. Zatem obecna trudna sytuacja finansowa może mieć charakter przejściowy. Odstąpienie od żądania ustalonej dla strony do zwrotu kwoty opłaty poniesionej zastępczo jest najdalej idącą pomocą, jaką może uzyskać osoba zobowiązana do jej ponoszenia, a wobec tego może być stosowana w sytuacji, gdy nie budzi wątpliwości, że członek rodziny nie może podjąć zatrudnienia i poprawić swojej sytuacji materialnej. Zdaniem organu nie ma podstaw do stwierdzenia aby trudności w sprawie ustalenia opłaty były trwałe i skutkowały definitywnym brakiem możliwości wywiązania się przez stronę ze swojego obowiązku uiszczenia ustalonej opłaty za pobyt ojca w dps. W ocenie organu nie można w przypadku skarżącego stwierdzić aby utracił definitywnie możliwości poprawienia swojej sytuacji materialnej.
Następnie organ pierwszej instancji odniósł się do podnoszonych przez stronę argumentów dotyczących braku relacji z ojcem. Organ wskazał, że wzajemne relacje nie mają znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Końcowo organ pierwszej instancji wskazał, że biorąc pod uwagę posiadany przez stronę dochód, ogólną sytuację materialną i bytową, postanowiono odmówić odstąpienia uwzględnienia żądania strony.
Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie, w którym podniósł, że w wydanej decyzji nie wzięto pod uwagę zebranego w sprawie materiału, tj. że skarżący:
1) od 2015 r. jest osobą bezrobotną, utrzymującą się z prac dorywczych - nie posiadał dochodów aby obciążać go opłatą za pobyt ojca za tamten okres;
2) miał dobre relacje z matką i ufał jej gdy mówiła, że żadne awiza do niego nie przychodzą;
3) jako osoba bezrobotna, której ledwo starcza na życie, nie jest w stanie wynająć skrytki pocztowej, za którą trzeba płacić;
4) ukończył 6 klas szkoły podstawowej; przyjął skierowanie do pracy z urzędu pracy, ale pracodawca odmówił jego zatrudnienia;
5) dysponuje orzeczeniem o niezdolności do służby wojskowej, w którym wskazano, że u skarżącego stwierdzono pogranicze upośledzenia umysłowego, co utrudnia mu znalezienie pracy, podjęcie szkoleń czy podniesienie kwalifikacji, a co zostało pominięte przez organ;
6) ma bardzo ciężką sytuację, MOPS w żaden sposób mu nie pomaga, nie ustala za co ma żyć, czy potrzebuje pomocy i wsparcia;
Kończąc swoje odwołanie skarżący podniósł, że przechodzi załamanie nerwowe, ponieważ posiada 54 tys. długu i odsetki, które rosną i nikt nie chce mu pomóc. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy, po przeanalizowaniu wniesionego odwołania oraz zgromadzonego materiału dowodowego przywołało podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia zawartą w art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm).
W myśl powyższego przepisu prawa w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Organ odwoławczy następnie przytoczył poglądy orzecznictwa sądów administracyjnych, zgodnie z którymi zastosowanie ulg z powyższego przepisu może mieć miejsce tylko w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza gdy zwrot wydatków stanowiłby dla danego podmiotu nadmierne obciążenie lub niweczyłby skutki udzielonej pomocy. Nadmierne obciążenie związane jest zwykle z trudną sytuacją materialną zobowiązanego, ale także z jego sytuacją rodzinną lub życiową. Organ, rozstrzygając w przedmiocie złożonego wniosku, zobowiązany jest tym samym do wszechstronnego rozważenia przesłanek wymienionych w analizowanym przepisie. Zastosowanie instytucji przewidzianych w art. 104 ust. 4 ustawy może mieć bowiem miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych i nie może być traktowane jako coś "rutynowego" i możliwego do zastosowania w każdej sprawie. W orzecznictwie sądowoadministarcyjnym wskazuje się, że powody zdrowotne, czy trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia a nawet bezrobocie nie są - same w sobie - równoznaczne z pojęciem "szczególnego przypadku", o którym mowa w analizowanym przepisie. Kolegium uznało, że stanowisko organu pierwszej instancji było uzasadnione. Wniosek skarżącego został bowiem rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej, rodzinnej i osobistej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można było uznać za dowolne.
Ustalony w toku postępowania administracyjnego stan faktyczny dowodzi zdaniem organu, że sytuacja skarżącego niewątpliwie była i jest trudna, ale nie dowodzi jeszcze, że przypadek ten można byłoby określić mianem "szczególnie uzasadnionego". Nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej, w tym bezrobocie, nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonywaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w 104 ust. 4 ustawy. Poza tym w naturze każdego ciężaru leży to, że jego wykonanie wywołuje określone dolegliwości.
Jak następnie zauważył organ drugiej instancji - w toku prowadzonego postępowania administracyjnego ustalono, że skarżący jest bezdzietnym kawalerem, zamieszkuje sam w mieszkaniu, którego jest głównym najemcą. Wnioskodawca nie zgłaszał żadnych problemów zdrowotnych, natomiast w złożonym odwołaniu skarżący powołał się na orzeczenie z dnia 28 marca 1996 r. o niezdolności do służby wojskowej. Przy czym nie przedłożył żadnych innych zaświadczeń lekarskich, dokumentacji medycznej czy dokumentów potwierdzających ponoszenie kosztów leczenia. Organ podkreślił, że orzeczenie to nie jest orzeczeniem o niepełnosprawności i nie wskazuje, że skarżący jest niezdolny do podjęcia zatrudnienia. W przedmiotowym orzeczeniu z 1996 r. Rejonowa Komisja Lekarska stwierdziła u skarżącego pogranicze upośledzenia umysłowego i orzekła jedynie, że jest on niezdolny do służby wojskowej w czasie pokoju. Niewątpliwie głównym problemem, z którym boryka się skarżący jest bezrobocie, wynikające z braku wykształcenia. W toku prowadzonego postępowania ustalono, że wnioskodawca jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w urzędzie pracy od dnia 22 maja 2015 r. Utrzymuje się z prac dorywczych osiągając z tego tytułu miesięczny dochód w wysokości około 1000 zł.
W ocenie organu odwoławczego zebrany w sprawie materiał jest obszerny i szczegółowo opisuje sytuację życiową strony i jakkolwiek skarżący z pewnością nie funkcjonuje w ramach komfortu finansowego, jednak ma możliwość poprawy swojej sytuacji. Jest osobą w wieku aktywności zawodowej (45 lat), nie zgłasza problemów zdrowotnych. Głównym problemem jest brak wykształcenia, jednak jak wskazał organ pierwszej instancji w zaskarżonej decyzji, strona ma możliwość podniesienia swoich kwalifikacji. W aktach sprawy znajduje się pismo Powiatowego Urzędu Pracy z którego wynika, że ten urząd dysponuje wsparciem bezrobotnych w postaci finansowania kosztów szkoleń, kursów i egzaminów. Konieczne jest jednak złożenie wniosku przez osobę bezrobotną. Dodatkowo Powiatowy Urząd Pracy wskazał, że skarżący mógłby skorzystać z innych form wspierania tj.: staż, roboty publiczne, prace interwencyjne. Zatem niewątpliwie strona ma możliwość skorzystania z pomocy jaka jest jej oferowana. Może podjąć kroki, aby podwyższyć swoje kwalifikacje. Urzędy pracy oferują finansowanie licznych kursów i szkoleń, które mogą w przyszłości ułatwić znalezienie pracy. Strona jednak musi wykazać się inicjatywą i zgłosić w urzędzie pracy chęć podniesienia kwalifikacji poprzez uczestnictwo w kursach i szkoleniach. Bierna postawa przyjęta przez stronę z pewnością nie poprawi jego sytuacji życiowej.
Kolegium, mając na uwadze przytoczone wyżej okoliczności sprawy uznało, że organ pierwszej instancji nie przekroczył granic uznania administracyjnego i zasadnie orzekł o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenia. Słusznie bowiem uznał, że pomimo trudnej sytuacji finansowej, odstąpienie od żądania zwrotu poniesionych wydatków, byłoby przedwczesne. Skarżący jest osobą stosunkowo młodą i zdrową i ma realne szanse na poprawienie swojej sytuacji życiowej i finansowej, a co za tym idzie nadal istnieje realna szansa na spłatę przez niego należności. Sam skarżący natomiast nie powołał żadnych nowych okoliczności, które miałyby wpływ na wynik sprawy, a nie zostały uwzględnione przez organ pierwszej instancji. Bezrobocie nie jest sytuacją wyjątkową, wyróżniającą przypadek strony na tle innych rodzin zaś strona nie wskazała żadnych innych szczególnych okoliczności w swojej sytuacji, które stanowiłyby wystarczającą przyczynę odstąpienia od obowiązku zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z pomocy społecznej. Dodatkowo jak wykazano powyżej, strona może podjąć kroki w celu poprawy swojej sytuacji życiowej.
W skardze na opisaną decyzję ostateczną skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz umorzenie kwoty przypisanej mu do zapłaty.
Na poparcie podniósł, że w jego ocenie zebrany materiał dowodowy jest niepełny i sprzeczny ze stanem faktycznym. Przeprowadzony wywiad społeczny, na który się zgodził, nie uwzględnił wszystkich okoliczności rzutujących na jego stan materialny i źródło uzyskiwanych dochodów. Jego dochody stanowiące kwotę 1000 zł miesięcznie, nie są stałe i stabilne, ponieważ uzyskuje je z pracy dorywczej, gdzie trudno jest znaleźć zajęcie płatne, adekwatne do posiadanych predyspozycji fizycznych, zawodowych i stanu zdrowia psychicznego. Podkreślił, że Komisja Wojskowa wykazała u niego zaburzenia umysłowe, które zaważyły na jego dalszej nauce, przygotowaniu do zawodu i przydatności na rynku pracy. Próby podjęcia pracy u pracodawców, celem uzyskania stabilnych i trwałych dochodów, nie powiodły się - pracodawca nie zatrudnił go z powodu braku przygotowania zawodowego, złej kondycji psychiczno-umysłowej i "asekuracji nad skutkami podjęcia pracy". Uzyskiwany dochód nie zapewnia mu dostatecznych warunków życiowo-bytowych, a mieszkanie, które zajmuje, nie jest żadnym gospodarstwem domowym, co napisano w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej i drugiej instancji. Mieszkanie jest bardzo małe i stanowi minimalne lokum, które jest własnością spółdzielni, a zostało mu zaoferowane po zmarłej matce. Zaakcentował, że jego pozycja nie jest przejawem uchylania się od jakiejkolwiek pracy i pokrycia należnych zobowiązań, lecz jest przejawem trudnego życiowego losu. Dodatkowo skarżący podniósł kwestię solidarnej odpowiedzialności jego rodzeństwa, które zostało pominięte w procedurze rozłożenia obciążeń pobytu ojca w domu pomocy społecznej.
Kolegium w odpowiedzi wniosło o oddalenie skargi podtrzymując dotychczas prezentowaną argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Sądy administracyjne zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wymienionego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259; zwanej poniżej w skrócie "p.p.s.a."), sąd uwzględniając skargę na decyzję, uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W razie stwierdzenia braku naruszeń prawa a wobec tego nieuwzględnienia skargi – sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a).
W rozpatrywanej sprawie Sąd stwierdził naruszenie norm postępowania w zaskarżonej decyzji.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (j.t. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm.; zwanej poniżej w skrócie "ustawą" lub "u.p.s."), zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Oceniając wniosek w kwestii odstąpienia od żądania od skarżącego zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę należności za pobyt ojca skarżącego w domu pomocy społecznej należy się kierować celami pomocy społecznej. Pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 u.p.s. Celem art. 104 ust. 4 jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń. W przepisie tym bezsprzecznie ustawodawca wskazał tylko przykładowo jako "przypadek szczególnie uzasadniony" sytuację, gdy żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Wskazuje na to użycie w tekście normatywnym komentowanego przepisu słowa "zwłaszcza". W ocenie Sądu ustalając spełnienie przesłanek z art. 104 ust. 4 u.p.s. nie ma podstaw by zawężać je jedynie do aspektu wyłącznie majątkowego jeśli chodzi o sytuację wnioskodawcy. Okolicznościami wymagającymi rozważenia w kontekście normy komentowanego przepisu mogą być również trudna sytuacja życiowa lub rodzinna zobowiązanego, w tym relacje rodzinne. Brzmienie cytowanego przepisu wskazuje bowiem na otwarty katalog rodzaju okoliczności, tyle że powinny one podlegać ocenie organu pod względem ich "szczególności" czyli wyjątkowości. Z pewnością nie mogą to być zdarzenia typowe, konwencjonalne.
W powyższym świetle, rozpoznanie sprawy dotyczącej zwrotu nienależnie pobranych z pomocy społecznej świadczeń musi poprzedzać szczegółowe postępowanie wyjaśniające w odniesieniu do sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej pod kątem możliwości zastosowania jednego z dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 u.p.s.
Ponadto należy zaznaczyć, że decyzja podejmowana na gruncie art. 104 ust. 4 u.p.a. ma charakter uznaniowy, o czym przesądza użyte w tym przepisie sformułowanie "może odstąpić od żądania takiego zwrotu". W celu wydania prawidłowego orzeczenia w ramach konstrukcji tzw. uznania administracyjnego organ administracyjny ma zachowaną swobodę wyboru kierunku rozstrzygnięcia, lecz jest obowiązany szczegółowo zbadać stan faktyczny, ocenić zgromadzony materiał dowodowy oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu decyzji. Decyzje administracyjne pozostawione uznaniu administracyjnemu wymagają szerszego uzasadnienia niż decyzje podejmowane w warunkach ustawowego związania. Wydający takie rozstrzygnięcie organ zawsze powinien wyjaśnić w sposób przekonujący i jasny, dlaczego załatwił wniosek strony w taki, a nie inny sposób. Decyzja administracyjna wydana na tak skonstruowanej podstawie materialnoprawnej jest określana jako akt administracyjny swobodny. W takiej sytuacji normatywnej sądowa kontrola decyzji administracyjnej obejmuje wyłącznie zbadanie, czy jej wydanie poprzedzono prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem. Kontrola legalności takich decyzji, wydanych w ramach uznania administracyjnego, czy na podstawie pojęć prawnych niedookreślonych, jest bowiem ograniczona w tym znaczeniu, że sąd nie może nakazać organowi podjęcia rozstrzygnięcia o określonej treści. Sąd nie ocenia także wydanej decyzji w aspekcie jej celowości, zasad słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Rozstrzygnięcie bowiem w sprawie należy do kompetencji organów orzekających. Sąd nie ma natomiast uprawnień do merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, czyli załatwienia merytorycznego wniosku zgodnie z żądaniem. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, że organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Wydanie decyzji w omawianym przedmiocie musi być więc poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach osobistej sytuacji dochodowej, rodzinnej, a uzasadnienie decyzji zawierać ocenę tej sytuacji – w sposób wszechstronny. Poza tym wypada zauważyć, że zgodnie z zasadą dwuinstancyjności, o której mowa w art. 15 k.p.a., stanowiącą konkretyzację art. 78 Konstytucji RP także na organie odwoławczym spoczywa obowiązek rozpoznania sprawy, w tym przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, ustalenia stanu faktycznego, dokonania oceny materiału dowodowego oraz wykładni przepisów prawa materialnego. Środek odwoławczy powinien natomiast stwarzać "realną możliwość oceny pierwszoinstancyjnego rozstrzygnięcia i dokonania jego uchylenia bądź zmiany" (por. L. Garlicki (red.), Konstytucja RP. Komentarz, t. 5, Warszawa 2007, s. 7). Powyższe zyskało akceptację zarówno orzecznictwa jak i doktryny przedmiotu, wskazuje się bowiem, że "istota administracyjnego toku instancji polega na dwukrotnym rozstrzygnięciu tej samej sprawy, nie zaś na kontroli zasadności argumentów podniesionych w stosunku do orzeczenia organu I instancji" (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 22 marca 1996 r., SA/Wr 1996/95, ONSA 1997/1, poz. 35). Właściwe zachowanie zasady dwuinstancyjności postępowania wymaga nie tylko podjęcia dwóch kolejnych rozstrzygnięć przez właściwe organy, ale konieczne jest, aby rozstrzygnięcia te zapadły w wyniku przeprowadzenia przez każdy z tych organów postępowania merytorycznego tak, aby dwukrotnie oceniono dowody i przeanalizowano wszystkie istotne okoliczności sprawy. Działanie organu odwoławczego nie ma zatem charakteru jedynie kontrolnego, ale jest działaniem merytorycznym (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2020 r., I OSK 3400/19, w: M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz aktualizowany, Lex el. 2021).
Tymczasem zaskarżona decyzja podjęta została z częściowym naruszeniem tych reguł procesowych w kontekście omówionych przesłanek materialnoprawnych z art. 104 ust. 4 u.p.s. Organ drugiej instancji bowiem nie wypowiedział się w przedmiocie twierdzeń skarżącego dotyczących zerwanych więzi z dysfunkcyjnym ojcem, z którym nie utrzymywał i nie utrzymuje kontaktów, na dowód czego skarżący przedłożył w toku postępowania odpis postanowienia Sądu Rejonowego Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 23 lipca 1992 roku sygn. akt III RNsm 196/91 o ograniczeniu (w pkt I) władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom nad ich małoletnimi dziećmi przez umieszczenie małoletnich w ośrodkach szkolno-wychowawczych. Organ odwoławczy w rozstrzyganej sprawie pominął w swej ocenie tenże dowód i nie zawarł żadnych rozważań w tej materii w kontekście spełnienia przesłanek z art. 104 ust. 4 u.p.s. na tle podkreślania przez skarżącego "swojego trudnego życiowego losu" oraz braku relacji z ojcem, który cyt.: "bił go i nim pomiatał".
Tym samym organ odwoławczy nie uczynił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zadość zasadzie przekonywania (art. 11 k.p.a.), naruszył art. 7 i 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. i wynikający z nich obowiązek wyczerpującego rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego koniecznego do rozstrzygnięcia sprawy, ale także wynikającą z art. 15 k.p.a. zasadę dwuinstancyjności. W ramach dwuinstancyjności postępowania, o czym mowa wyżej, obowiązkiem spoczywającym na organie odwoławczym jest przeprowadzenie pełnej oceny prawnej, zatem nie tylko weryfikacji wydanej przez organ I instancji decyzji i zarzutów odwołania, lecz również ponowne rozpoznanie co do istoty sprawy administracyjnej - w jej całokształcie. W tym stanie rzeczy, aczkolwiek organ drugiej instancji mógł utrzymać w mocy decyzję odmawiającą uwzględnienia żądania skarżącego, to nawet działając w ramach uznania administracyjnego (swobody decyzyjnej) - winien odnieść się w swej ocenie do wszystkich dowodów. Zaskarżona decyzja tego wymogu nie spełnia wobec czego nie może być uznana za prawidłową.
Z tych powodów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c) w związku z art. 135 p.p.s.a., Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji.
Ponownie rozpoznając sprawę organ zastosuje się do wyrażonej wyżej oceny prawnej.