VIII SA/Wa 251/25

VIII SA/Wa 251/25 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-07-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-04-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Cezary Kosterna
Iwona Owsińska-Gwiazda /przewodniczący sprawozdawca/
Justyna Mazur
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 2492
art. 1 par. 1 i par. 2
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
Dz.U. 2024 poz 935
art. 3 par. 1, art. 134 par. 1 i par. 2, art. 145 par. 1 pkt 1, art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 98 zd. 1 i art. 104 ust. 4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Cezary Kosterna, Sędzia WSA Justyna Mazur, , Protokolant Starszy sekretarz sądowy Dominika Jeromin, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lipca 2025 r. w Radomiu sprawy ze skargi J. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 3 lutego 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia ostatniej raty nienależnie pobranego świadczenia oddala skargę.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. (dalej: Kolegium, organ odwoławczy lub SKO) z 3 lutego 2025 r., wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm., dalej: k.p.a.), którą Kolegium utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta R. (dalej: organ I instancji lub Prezydent) z 5 grudnia 2024 r. w sprawie odmowy umorzenia J. F. (dalej także: skarżący, strona) ostatniej raty nienależnie pobranego w formie specjalnego zasiłku celowego w kwocie 1270 zł ustalonej decyzją Prezydenta Miasta R. z dnia 23.11.2023 r. znak [...].
Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym
i prawnym:
Prezydent, decyzją z 5 grudnia 2024 r. odmówił skarżącemu umorzenia ostatniej raty nienależnie pobranego zasiłku celowego w kwocie 1270 zł ustalonej decyzją Prezydenta Miasta R. z dnia 23.11.2023 r. znak [...].
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał m. in., że decyzją Prezydenta Miasta R. z 23.11.2023 r. znak: [...] rozłożono należność w kwocie 13250 zł na 12 rat (11 rat po 5 zł miesięcznie, ostatnia rata w kwocie 1270 zł, potrącane z bieżących świadczeń począwszy od stycznia 2024 r.) i w wyniku potrąceń uregulowano kwotę 55 zł. Do spłaty pozostała kwota 1270 zł.
W dniu 14.11.2024 r. wpłynęła prośba Skarżącego o umorzenie ostatniej 12 raty. Organ I instancji przytoczył treść art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej (dalej: u.p.s.), przedstawił sytuację wnioskodawcy, a mianowicie, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, mieszka w bloku w 1 – pokojowym lokalu własnościowym o pow. 34,36 m2, legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności na stałe, w trakcie wywiadu zgłaszał problemy zdrowotne. Skarżący jest w wieku produkcyjnym, podaje wykształcenie średnie, nie podejmuje prac dorywczych ze względu na stan zdrowia. Na jego dochód składa się zasiłek stały w kwocie 549,32 zł, zasiłek pielęgnacyjny 215,84 zł oraz dodatek mieszkaniowy 243,64 zł, łączny dochód w kwocie 1008,80 zł. Dochód ten jest wyższy od kryterium dochodowego, który dla osoby samotnie gospodarującej wynosi 776 zł. Z kolei miesięczne wydatki na takie potrzeby jak: czynsz + gaz = 330,27 zł, woda 124,95 zł, zioła lecznicze 100 zł, opłata za telefon 35 zł, łącznie 590,22 zł, czyli po odjęciu tych wydatków do dyspozycji Skarżącego pozostaje kwota 418,58 zł. Organ nadmienił, iż Skarżący jest systematycznie obejmowany pomocą w formie świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności w ramach wieloletniego rządowego programu "Posiłek w szkole i w domu" na lata 2024-2028 – ostatnio w kwocie 250 zł na listopad 2024 r. i 260 zł na grudzień 2024 r. Zdaniem Prezydenta Miasta R. nie zachodzi żadna szczególna sytuacja, którą można uznać za podstawę do umorzenia pozostałej do spłaty kwoty świadczeń nienależnie pobranych. Podniósł, że w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 2.12.2024 r. Skarżący nie przedstawił dokumentacji z której wynikałoby, że jego sytuacja materialna, zdrowotna i bytowa uległa pogorszeniu od wywiadu przeprowadzonego 26.10.2023 r. Ponadto od stycznia 2025 r. wzrośnie wysokość otrzymywanego zasiłku stałego, co będzie miało wpływ na poprawę sytuacji materialnej i umożliwi spłatę nienależnie pobranego świadczenia w ratach.
W odwołaniu Skarżący wniósł o uchylenie decyzji i umorzenie żądania zwrotu ostatniej raty. Podał, iż uzasadnienie odwołania jak we wniosku z 12.11.2024 r.
SKO w R. utrzymując w mocy w/w decyzją decyzję organu I instancji wskazało, iż decyzją Prezydenta Miasta R. z 2.11.2017 r., znak [...] ustalono, że świadczenia wypłacone skarżącemu w formie specjalnych zasiłków celowych za okres od 1.11.2014 r. do 31.10.2015 r. w łącznej kwocie 1620 zł stanowią świadczenia nienależnie pobrane i podlegają zwrotowi. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało powyższą decyzję w mocy, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę wyrokiem z 27.09.2018 r. (sygn. akt VIII SA/Wa 214/18). Kolegium wskazało, że wysokość nienależnie pobranego świadczenia uległa zmniejszeniu z uwagi na spłatę ratalną, poprzez dokonywanie potrąceń z bieżących wypłat, ustaloną ostatnio decyzją z 23.11.2023 r. znak: [...] i do spłaty pozostało 1270 zł o umorzenie której wystąpił Skarżący w dniu 14.11.2024 r.
Organ wskazał na treść art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej
i stwierdził, że przepis powyższy umożliwia organom rozstrzygającym na jego podstawie działanie w ramach tzw. uznania administracyjnego, które polega na tym, że organ pomimo zaistnienia okoliczności uzasadniających wniosek nie jest nim związany. Kolegium wskazało, że z akt sprawy wynika, iż Skarżący ma 53 lata, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, mieszka w bloku w 1-pokojowym lokalu własnościowym, posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności wydany na stałe. Dochodem Skarżącego w dacie rozpatrywania sprawy przez organ I instancji były: zasiłek stały w kwocie 549,32 zł, zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł, dodatek mieszkaniowy 243,64 zł, łącznie 1008 zł. Od 1 stycznia 2025 r. podwyższone zostało ustawowe kryterium dochodowe, które w przypadku osoby samotnie gospodarującej wynosi obecnie 1010 zł, co ma jednocześnie wpływ na wysokość zasiłku stałego od 1 stycznia 2025 r.
Organ ustalił w trakcie wywiadu środowiskowego, że miesięczne wydatki skarżącego wynoszą: czynsz + gaz 330,27 zł, woda 124,95 zł, opłata za telefon 35 zł, zioła lecznicze 100 zł. Łącznie wydatki wynoszą 590,22 zł. i po uwzględnieniu tych wydatków pozostała kwota ok. 418 zł może być przeznaczona na inne niezbędne potrzeby oraz spłatę nienależnie pobranego świadczenia w niewielkich ratach, ustalonych pięcioma odrębnymi decyzjami z dnia 11.12.2024 r., w niniejszej sprawie jest to decyzja nr [...]. Oznacza to, że na Skarżącym nie ciąży już obowiązek spłaty jednorazowo nienależnie pobranego świadczenia, a więc nie dojdzie do zagrożenia jego egzystencji. Organ zauważył, że od 1 stycznia 2025 r. z uwagi na podwyższenie kryterium dochodowego zwiększeniu uległa z pewnością kwota zasiłku stałego przysługującego Skarżącemu. Nie bez znaczenie, w ocenie SKO jest też fakt, że Skarżący obejmowany jest pomocą w formie świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności w listopadzie (250 zł) i grudniu 2024 r. (260 zł) przez Organ I instancji, co niewątpliwie odciążyło posiadany dochód. Na powyższy cel Skarżący może ubiegać się w dalszych okresach, a więc tym samym w dalszym ciągu odciążać we własnym zakresie własne środki finansowe od wydatków związanych z wyżywieniem.
Oceniając powyższe Kolegium stwierdziło, że organ I instancji prawidłowo postąpił odmawiając obecnie Skarżącemu ulgi najdalej idącej, jaką jest umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, a zaskarżona decyzja nie narusza prawa.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Kolegium wniósł Skarżący. Wystąpił o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i odstąpienie od żądania zwrotu ostatnich rat z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w czterech sprawach lub umorzenie w całości ostatniej raty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń na łączną kwotę 5858, 60 PLN wraz z kosztami upomnienia
i kosztami egzekucyjnymi w postępowaniu administracyjnym powołując się na uzasadnienie wskazane we wniosku z 12.11.2024 r.
W odpowiedzi na skargę, SKO wystąpiło o oddalenie skargi wywodząc, jak
w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.
Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co do zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną,
z zastrzeżeniem art. 57a, który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania. W myśl art. 134 § 2 p.p.s.a. sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Sąd może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast
w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo
w części (art. 151 p.p.s.a.).
Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w tak zakreślonych granicach kompetencji Sąd doszedł do przekonania, że brak jest podstaw do uwzględnienia skargi. Zaskarżona decyzja znajduje bowiem podstawy w prawie materialnym, jej wydanie zaś poprzedziło postępowanie, w którym nie uchybiono regułom procesowym.
Materialnoprawną podstawę kontrolowanej decyzji stanowią przepisy ustawy
z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (także jako: u.p.s.) – art. 104 ust. 4.
Zgodnie z art. 98 zd. 1 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Ze zdania drugiego powyższego przepisu wynika natomiast, że organy administracji, orzekając o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, mają obowiązek odpowiedniego stosowania przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. Ten ostatni przepis stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu wskazanych należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Przepis ten był przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z 28 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 6/20 (CBOSA), Sąd ten wskazał, że celem art. 104 ust. 4 u.p.s. jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z kolei z określoną w art. 100 ust. 1 zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. Z treści art. 104 ust. 4 tej ustawy wynika również, że organ zobowiązany jest do wszechstronnego rozważenia przesłanek w przepisie tym wymienionych. Wskazane przesłanki interpretować należy zgodnie z założeniami i celami ustawy o pomocy społecznej, w szczególności mając na względzie cele pomocy społecznej określone w jej art. 2 ust. 1. Należy również pamiętać, że zadaniem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Pomoc społeczna powinna w miarę możliwości doprowadzić do życiowego usamodzielnienia się (art. 3 ustawy). Powyższe oznacza ciążący na organie właściwym do rozpatrzenia wniosku obowiązek dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy - aktualnej sytuacji zainteresowanego – także w kontekście powołanych zapisów ustawowych.
Zaznaczyć też należy, że decyzje wydane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy. Takie rozstrzygnięcia organów administracji charakteryzują się tym, że po dokonaniu ustalenia, iż strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony (por. wyrok NSA z 25 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 3533/18, CBOSA). Nawet zatem trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w tym przepisie. O ile więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonywujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności.
Analiza akt tej sprawy wskazuje, że organy obu instancji, wydając decyzje
w ramach uznania administracyjnego, wyjaśniły wszystkie okoliczności faktyczne oraz zbadały i rozważyły w sposób wyczerpujący przesłanki przemawiające za zajętym stanowiskiem. Prawidłowo ustaliły sytuację życiową i finansową skarżącego, wyciągając z tego odpowiednie wnioski. Organy obu instancji słusznie uznały, że pomimo trudnej sytuacji zdrowotnej (orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności na stałe), skarżący, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe zamieszkując w jednopokojowym lokalu własnościowym o powierzchni 34,36 m². Na dochód skarżącego składały się (w dacie rozpatrywania sprawy przed organem I instancji) zasiłek stały w kwocie 549,32 zł, zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł, dodatek mieszkaniowy w kwocie 243,64 zł. Dochód skarżącego wynosi łącznie 1008 zł i w dacie orzekania przez organ I instancji był wyższy od kryterium dochodowego, które dla osoby samotnie gospodarującej wynosiło 776 zł. Jak słusznie wskazało Kolegium, w związku z podwyższeniem kryterium dochodowego od 1 stycznia 2025 r., które dla osoby samotnie gospodarującej wynosi obecnie 1010 zł., ma to wpływ na wysokość zasiłku stałego od stycznia 2025 r. Ponadto nie można tracić z pola widzenia, że Skarżący jest systematycznie obejmowany jest pomocą społeczną, ostatnio w formie świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności. W listopadzie 2024 kwotą 250 zł, grudniu 2024 r. kwotą 260 zł, zatem prawidłowy jest wniosek SKO, że taka pomoc niewątpliwie odciążyła dochód Strony. Miesięczne wydatki skarżącego wynoszą: czynsz + gaz 330,27 zł, woda 124,95 zł, opłata za telefon 35 zł, zioła lecznicze 100 zł. Łącznie wydatki wynoszą 590,22 zł. i po ich uwzględnieniu pozostaje kwota ok. 418 zł, która może być przeznaczona na inne niezbędne potrzeby. Wskazać też trzeba, że decyzją z 11.12.2024 r. znak [...] na wniosek pracownika socjalnego organ I instancji rozłożył Skarżącemu pozostałą do spłaty kwotę 1265 zł nienależnie pobranego specjalnego zasiłku celowego na 12 rat (11 rat po 10 zł miesięcznie i ostatnia 12 rata w kwocie 1155 zł. – vide k. 39 akt administracyjnych), zatem na Skarżącym nie ciąży już obowiązek spłaty jednorazowo nienależnie pobranego świadczenia. Oceniając zaskarżone rozstrzygnięcie pod kątem zastosowania przewidzianych przepisem art. 104 ust. 4 u.p.s. możliwości, uznać je należy – w ocenie Sądu - za prawidłowe. Z jednej bowiem strony organy miały na uwadze, aby nie doszło do zupełnego zniweczenia skutków udzielonej Skarżącemu pomocy, z drugiej zaś strony zdaniem Sądu prawidłowo uznały, że sytuacja Skarżącego nie uzasadnia umorzenia ostatniej raty nienależnie pobranego zasiłku celowego. Aczkolwiek sytuacja Skarżącego jest trudna, jednak posiada niski, ale stały dochód, co sytuuje go w sytuacji lepszej niż osoby, które takiego dochodu, ani możliwości jego uzyskania nie posiadają.
Zdaniem Sądu całokształt zgromadzonego materiału wskazuje, że odmowę umorzenia ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego zasiłki celowego należy uznać za zasadną, a uzasadnienie zajętego przez orzekające w sprawie organy za wyczerpujące. W sytuacji gdy organ ustalił, że nie ma możliwości umorzenia ostatniej raty, ale zachodzi możliwość rozłożenia tej kwoty na raty. Zdaniem Sądu, stanowisko orzekających w sprawie organów odpowiada sytuacji życiowej skarżącego, nie stanowi nadmiernego obciążenia i nie niweczy skutków udzielonej pomocy.
Należy podkreślić, że decyzja wydana na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. ma charakter uznaniowy, co oznacza przyznanie organowi administracji pewnego stopnia swobody przy jej podejmowaniu. Kontrola sądowa takiej decyzji sprowadza się do oceny czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji i polega na sprawdzeniu czy należycie przeprowadzono postępowanie dowodowe oraz ustalono stan faktyczny, do czego zobowiązane są organy obu instancji na podstawie art. 7, 77 § 1, 80 i 136 k.p.a.
W sytuacji w której organy pomocy społecznej wyjaśnią wszelkie okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia z zachowaniem art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. i w sposób przekonujący uargumentują swoją decyzję wydaną w ramach przysługującego im uznania zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., to sąd nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności. W niniejszej sprawie zdaniem Sądu nie można zarzucić organom naruszenia obowiązujących przepisów, ani przekroczenia granic uznania administracyjnego.
Z podanych przyczyn, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.