V CSK 655/16

Sygn. akt V CSK 655/16
POSTANOWIENIE
Dnia 29 września 2017 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)
‎
SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)
‎
SSN Roman Trzaskowski
w sprawie z wniosku I. T.
‎
przy uczestnictwie W. S.
‎
o podział majątku wspólnego,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
w Izbie Cywilnej w dniu 29 września 2017 r.,
‎
skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia
Sądu Okręgowego w C.
‎
z dnia 4 sierpnia 2016 r., sygn. akt VI Ca (…),
oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika kwotę 5400 zł (pięć tysięcy czterysta złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd pierwszej instancji postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2016 r. dokonał podziału majątku wspólnego byłych małżonków, w sposób określony w sentencji postanowienia, oraz zasądził określone kwoty tytułem spłat na rzecz wnioskodawczyni i na rzecz uczestnika postępowania jako zwrot nakładów  z majątku osobistego na majątek wspólny. Sąd ten ustalił, że orzeczeniem z dnia  19 listopada 2008 r., prawomocnym od dnia 21 kwietnia 2009 r., została  ustanowiona rozdzielność majątkowa między uczestnikami, a prawomocnym  wyrokiem z dnia 28 stycznia 2011 r. małżeństwo stron zostało rozwiązane przez rozwód.
Postanowienie w przedmiocie podziału majątku wspólnego zaskarżyły apelacjami obie strony.
Wnioskodawczyni w swej apelacji zarzuciła naruszenie art. 45 k.r.i.o. i art. 207 k.c. poprzez zasądz
enie na rzecz uczestnika całości dokonanego nakładu w kwocie 46.000 zł oraz bezpodstawne odmówienie jej prawa do rozliczenia dokonanego nakładu m.in. na remont dachu wspólnej nieruchomości, a nadto   przyjęcie, że spłata przez uczestnika zobowiązań wobec ZUS stanowi nakład z jej majątku osobistego na majątek wspólny. Zarzuciła nadto ograniczanie analizy materiału dowodowego, pominięcie analizy dowodów z dokumentów obrazujących stan oszczędności i bezpodstawne oddalenie jej wniosków dowodowych.
Apelująca wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonego  postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd drugiej instancji postanowieniem z dnia 4 sierpnia 2016 r. oddalił obie  apelacje.
Uzasadniając  oddalenie jako  bezzasadnej  apelacji  wnioskodawczyni  Sąd odwoławczy stwierdził, że skarżąca nie podniosła żadnego z zarzutów dotyczących  naruszenia art. 386 § 2, 3, i 4 k.p.c. i to pomimo zgłoszonego wniosku o uchylenie  zaskarżonego  postanowienia  i  przekazanie  sprawy  do ponownego  rozpoznania,  nie składając alternatywnego wniosku o zmianę  orzeczenia.
Sąd odwoławczy stwierdził, że zwrot uczestnikowi całej kwoty 46.000 zł,  stanowiącej  jego nakład z majątku osobistego na majątek wspólny, uzasadniał  fakt, że uczestnik otrzymał darowiznę od rodziców w tej właśnie w kwocie z przeznaczeniem jej na zakup działki budowlanej.
Z kolei brak podstaw do zasądzenia
na rzecz wnioskodawczyni zwrotu kosztów poniesionych przez nią na remont dachu uzasadnił Sąd II instancji tym, że zostały one poczynione już po ustaniu wspólności, a więc wartość tych  nakładów nie miała wpływu na wartość nieruchomości ustalaną wg stanu na dzień ustania wspólności, tj. z okresu przed poczynieniem powyższych nakładów.
W ocenie Sądu odwoławczego, zarzuty dotyczące błędnego rozliczenia  nakładu  uczestnika  na wspólny dom, zobowiązań wobec ZUS, ustalenia wartości  nieruchomości, czy też braku oceny obrotu na rachunkach bankowych stron po ustaniu wspólności nie zostały sprecyzowane w sposób umożliwiający ewentualną zmianę orzeczenia.
Wniosek apelacji określa oczekiwany przez skarżącą sposób  rozstrzygnięcia przez Sąd II instancji i powinien odpowiadać możliwym   rozstrzygnięciom sądu określonym w art. 386 k.p.c. w oparciu o określone w nim  przesłanki. Natomiast w razie konieczności uzupełnienia jedynie postępowania  dowodowego nie zachodzi podstawa do uchylenia postanowienia, gdyż sąd odwoławczy obowiązany jest na podstawie art. 382 k.p.c. samodzielnie  uzupełnić postępowanie dowodowe w niezbędnym zakresie, stwierdził Sąd Okręgowy. W sytuacji konieczności uzupełnienia braków postępowania dowodowego nie zachodzi podstawa do uchylenia orzeczenia, gdyż sąd drugiej instancji  obowiązany jest to uczynić na podstawie art. 382 k.p.c., ale zarzuty apelacji nie uzasadniały  ewentualnej zmiany orzeczenia.
Wnioskodawczyni zaskarżyła postanowienie Sądu Okręgowego w całości  opierając skargę kasacyjną na zarzutach mieszczących się w ramach obu podstaw  kasacyjnych.
W ramach podstawy pierwszej zarzucono naruszenie art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. i art. 46 k.r.i.o. przez ustalenie wartości nieruchomości bez uwzględnienia zmniejszenia jej wartości o wpis hipoteki z tytułu kredytu. Zarzut  naruszenia art. 47 k.r.i.o. i art. 207 k.c. uzasadniono zasądzeniem  uczestnikowi  zwrotu całego nakładu w wysokości 46.000 zł oraz brakiem orzeczenia co  do  nakładu wnioskodawczyni w postaci spłaty części kredytu zaciągniętego na  nabycie nieruchomości.
Zarzuty sformułowane w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obejmują naruszenie art. 684 k.p.c., art. 567 k.p.c. oraz art. 316 k.p.c. w zw. z art. 567 § 1 i 3 k.p.c., a także art. 686 k.p.c., przez zaniechanie ustalenia wysokości  nakładów  wnioskodawczyni na majątek wspólny według stanu na dzień orzekania. Nadto skarżąca zarzuciła naruszenie art. 378 i art. 382 k.p.c. przez pominięcie  części zebranego materiału w postaci pominięcia ustnego wywodu pełnomocnika wnioskodawczyni na rozprawie.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wnioskodawczyni akcentuje wadliwe ustalenie wartości nieruchomości obciążonej hipoteką bo dokonane bez uwzględnienia jej obciążenia hipotecznego, co przełożyło się na błędne ustalenie wartości tej nieruchomości.
Uczestnik postępowania w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie tej skargi i o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania   kasacyjnego, akcentując wadliwość sformułowania zarzutów skargi w stosunku do wymogów określonych w art. 398
3
§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarżąca uzasadnia zarzut naruszenia przepisów procesowych zaniechaniem ustalenia wysokości nakładów poniesionych przez nią z majątku  osobistego na majątek wspólny, z pominięciem materiału zebranego  w postępowaniu apelacyjnym w postaci ustnego wywodu jej pełnomocnika zapisanego w systemie informatycznym obrazującym przebieg rozprawy.
Zważyć należy, że z będących podstawą orzekania Sądu II instancji ustaleń  wynika, że wnioskodawczyni zaciągnięty na nieruchomość kredyt samodzielnie spłacała w okresie od 14 stycznia 2009 r. do 2 listopada 2015 r., a orzeczenie sądu ustanawiające między małżonkami rozdzielność majątkową uprawomocniło się 21 kwietnia 2009 r. Spłaty z majątku osobistego dokonywane jeszcze na majątek wspólny obejmowały więc okres przekraczający nieco 3-miesiące. Co prawda, dług zaciągnięty w trakcie trwania wspólności ustawowej i spłacany w okresie pomiędzy ustaniem wspólności a podziałem majątku wspólnego przekształca się w roszczenie o zwrot nakładów na rzecz tego małżonka, który dokonał zapłaty. Roszczenie takie podlega rozliczeniu na podstawie art. 45 k.r.i.o., a tego rodzaju rozliczeń dotyczy art. 618 § 3 k.p.c. (postanowienie SN z dnia 26 stycznia 2017 r., I CSK 54/16, niepubl.).
Jednakże w judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że o zwrocie wydatków i nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny
sąd orzeka wyłącznie na wniosek zgłoszony w postępowaniu w pierwszej instancji, a domagający się ich zwrotu zobowiązany jest dokładnie określić te żądania, zgodnie z
art. 187 § 1 pkt 1
w
zw.
z art. 13
§ 2
k.p.c. Stosownie zaś do
art. 321 § 1
w
zw.
z
art. 13 § 2
k.p.c., żądaniami tymi sąd jest związany (zob. uzasadnienia postanowień Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1997 r.,
II
CKN 395/97,
LEX
nr 50532 i z dnia 2 października 2003 r., V CK 239/02, niepubl.).
Wobec takich realiów procesowych sprawy należy stwierdzić, że negatywnej oceny skuteczności rozpatrywanej skargi kasacyjnej nie może zmienić zarzut naruszenia
art. 316 § 1
w związku z art. 13
§ 2
i
art. 567 § 1 i 3 k
.p.c. Zajęcie bowiem odmiennego w tym względzie stanowiska wchodziłoby w rachubę tylko  w  wypadku uznania, że wnioskodawczyni, zgłaszając Sądowi pierwszej instancji do rozpoznania wniosek dotyczący roszczenia o zwrot równowartości pieniężnej nakładów na majątek wspólny poczynionych z jej majątku odrębnego, uczyniła zadość wymaganiom formalnym określonym co do tego wniosku w
art. 187 § 1 pkt 1
w z
wiązk
u z
art. 13 § 2
k.p.c.(por. postanowienie SN z dnia 4 kwietnia 2012 r., I CSK 323/11, niepubl.). Pominięcie więc przez Sąd odwoławczy oceny ustnego  wywodu pełnomocnika wnioskodawczyni i to zaprezentowanego na rozprawie apelacyjnej nie stanowiło takiego naruszenia art. 378 i 382 k.p.c., które  mogłoby  mieć istotny wpływ na wynik sprawy i nie skutkowało wystąpieniem usprawiedliwionej drugiej podstawy kasacyjnej. W postępowaniu  apelacyjnym nie można bowiem rozszerzać żądania wniosku ani występować z innymi roszczeniami, a więc także z żądaniem zwrotu nakładu z majątku  osobistego na majątek wspólny, jeśli nie było ono jednoznacznie zgłoszone w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, a za takie zgłoszenie nie może być uznane zastrzeżenie sobie prawa do późniejszej modyfikacji żądania.
W konsekwencji powyższego niezasadnym okazał się zarzut skarżącej  niezastosowania art. 45 k.r.i.o. wobec nieorzeczenia o zwrocie nakładu  poczynionego  z  majątku  osobistego  na  majątek  wspólny w postaci spłaty części  kredytu zaciągniętego na nabycie nieruchomości wspólnej, ponieważ ocena takiego  roszczenia wymaga uprzedniego jego zgłoszenia przez uprawnionego i to już w postępowaniu pierwszoinstancyjnym.
Nietrafnym okazał się również zarzut naruszenia art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. i art. 46 k.r.i.o. uzasadniony ustaleniem  wartości  nieruchomości  wspólnej  bez uwzględnienia zmniejszenia jej wartości spowodowanego wpisem obciążającej tę nieruchomość hipoteki, ustanowionej celem zabezpieczenia kredytu.
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę ma świadomość występowania w judykaturze rozbieżnych stanowisk odnośnie do ustalania wartości  obciążonej hipoteką nieruchomości, jako składnika majątku będącego przedmiotem podziału.
W judykaturze wyrażono przekonywająco uzasadnione stanowisko, że fakt  obciążenia nieruchomości prawem zabezpieczającym spłatę  udzielonego  kredytu  nie musi  w każdym wypadku powodować obniżenia  jej wartości rynkowej, a  jest  to  nadto kwestia należąca do ustaleń faktycznych i dlatego zarzut ich wadliwości nie może uzasadniać zarzutu naruszenia prawa materialnego (postanowienie SN z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK 134/09, niepubl.).
Z kolei w innym judykacie trafnie podkreślono, że w praktyce obrotu  nieruchomościami obciążenie hipoteką nie ma wpływu na wartość rynkową nieruchomości, lecz na sposób rozliczenia między stronami umowy ceny jej nabycia, odzwierciedlającej wartość rynkową. Sąd Najwyższy, w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną, podziela ocenę prawną, zaprezentowaną w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2017 r., I CSK 54/16 (niepubl.), że hipoteka obciążająca nieruchomość byłych małżonków, będących zarówno dłużnikami osobistymi, jak i dłużnikami rzeczowymi banku (do chwili podziału), nie ma wpływu na wartość rynkową nieruchomości, przyjmowaną przez sąd za podstawę ustalenia wysokości spłaty lub dopłaty należnej drugiemu byłemu małżonkowi, który nie otrzymuje tej nieruchomości. Dokonanie podziału majątku wspólnego nie wygasza bowiem istnienia solidarnego i osobistego zobowiązania obojga byłych małżonków wobec banku do spłaty pozostałej części kredytu. Uwzględnienie więc obciążenia hipoteką nieruchomości przy ustalaniu jej wartości jako składnika majątku podlegającego podziałowi oznaczałoby w istocie nieuzasadnione obciążenie przez sąd długiem z tytułu kredytu tylko byłego małżonka otrzymującego nieruchomość, pomimo, że oboje byli małżonkowie byli kredytobiorcami banku uprawnionego z tytułu hipoteki.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 398
14
k.p.c. w zw. z art.13 § 2 k.p.c.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz na podstawie § 4 ust. 1 pkt 8 w zw. z § 2 pkt 7 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości  z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. 2016, poz. 1668).
jw