TS 340/08

269/4/B/2010 POSTANOWIENIE z dnia 20 lipca 2010 r. Sygn. akt Ts 340/08 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Marek Kotlinowski – przewodniczący Wojciech Hermeliński – sprawozdawca Mirosław Wyrzykowski, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 listopada 2009 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej Spółdzielni Mieszkaniowej Kurdwanów Nowy w Krakowie, p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 3 listopada 2008 r. skarżąca zarzuciła niezgodność art. 235 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.; dalej: k.c.) z art. 2 i art. 64 ust. 1 Konstytucji, polegającą na nieprzyznaniu użytkownikowi wieczystemu prawa własności budynków i budowli wzniesionych przez posiadacza zależnego od użytkownika wieczystego na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste. W ocenie skarżącej regulacja taka narusza zasadę równości stron stosunku cywilnoprawnego w umowie użytkowania wieczystego gruntu przez przyznanie jednej ze stron tego stosunku – Skarbowi Państwa lub jednostce samorządu terytorialnego (właścicielowi gruntu) – niczym nieuzasadnionego uprzywilejowania. Konstrukcja ta – jej zdaniem – stanowi pozostałość po poprzednim, niedemokratycznym ustroju, w którym Skarbowi Państwa oraz jednostkom samorządu terytorialnego ze względów ideologicznych przyznawano w stosunkach z pozostałymi podmiotami szerokie uprawnienia, nieodpowiadające istocie stosunków cywilnoprawnych. Przesądza to o naruszeniu przez art. 235 § 1 k.c. zasady demokratycznego państwa prawnego zawartej w art. 2 Konstytucji. Naruszenie zasady ochrony własności i innych praw majątkowych, określonej w art. 64 ust. 1, Konstytucji skarżąca upatruje w tym, że jako użytkownik wieczysty jest wprawdzie wyłącznie uprawniona do wykonywania wszystkich praw związanych z gruntem oraz posiada uprawnienie do żądania od byłego dzierżawcy wydania nakładu na grunt w postaci pawilonu, wynikające nie tylko z art. 705 k.c., ale także z umowy dzierżawy, a mimo to została wskutek zastosowania art. 235 § 1 k.c. całkowicie pozbawiona ochrony – i to w sytuacji, gdy były dzierżawca nie dysponuje uprawnieniami, które mógłby przeciwstawić prawom skarżącej wypływającym z użytkowania wieczystego i umowy dzierżawy. Zdaniem skarżącej, art. 235 § 1 k.c., rozumiany w ten sposób, że prawo do własności budynków i budowli wzniesionych na gruncie Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego przysługuje użytkownikowi wieczystemu tylko wówczas, gdy budynki lub budowle zostały wzniesione przez niego, stanowi istotne ograniczenie uprawnień wynikających z prawa użytkowania wieczystego i powoduje, że jego zbycie staje się niemożliwe w sytuacji wzniesienia budynku lub budowli prze posiadacza zależnego. Konsekwencją stosowania zaskarżonego przepisu jest również – w myśl stanowiska skarżącej – zasadnicze ograniczenie ochrony prawnej wieczystego użytkownika przed bezprawnym działaniem byłego dzierżawcy. Zakwestionowana treść art. 235 § 1 k.c. wyłącza bowiem – jak argumentuje skarżąca – możliwość zastosowania innych przepisów w celu ochrony praw użytkownika wieczystego, w tym art. 705 k.c. Przesądza to o niezgodności art. 235 § 1 k.c. z art. 64 ust. 2 Konstytucji. Skarżąca wniosła skargę konstytucyjną w związku z następującym stanem faktycznym. Na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste skarżącej dzierżawca, zgodnie z zawartą z nią umową, wzniósł pawilon handlowy. Mimo wygaśnięcia umowy dzierżawy, dzierżawca nie wydał skarżącej gruntu oraz wzniesionego na nim pawilonu. Powództwo skarżącej o odszkodowanie za bezumowne korzystanie z gruntu i pawilonu zostało oddalone – w zakresie korzystania z pawilonu – wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa – Śródmieścia z dnia 6 lutego 2008 r. (sygn. akt V GC 1277/06/S). Apelację skarżącej oddalił Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z 25 lipca 2008 r. (sygn. akt XII Ga 191/08). Sądy przyjęły, że skarżąca nie nabyła własności budynku wzniesionego przez dzierżawcę na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste i w konsekwencji nie przysługuje jej legitymacja czynna do domagania się odszkodowania za bezumowne korzystanie z tego budynku. Trybunał Konstytucyjny zaskarżonym postanowieniem odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, stwierdziwszy, że wskutek orzeczenia, w związku z którym została wniesiona skarga konstytucyjna, prawo użytkowania wieczystego – inne prawo majątkowe w rozumieniu art. 64 ust. 1 Konstytucji – nie zostało skarżącej odjęte ani też nie uległo ograniczeniu, lecz wynika z niego, że skarżąca nie nabyła innego prawa – prawa własności budynku wzniesionego przez dzierżawcę gruntu. W myśl orzecznictwa Trybunału, Konstytucja chroni prawa przysługujące już danemu podmiotowi, nie przyznaje natomiast roszczenia o uzyskiwanie konkretnych praw. Dlatego też Trybunał uznał, że nie można w trybie skargi konstytucyjnej wywodzić z art. 64 ust. 1 Konstytucji obowiązku ustawodawcy takiego ukształtowania przepisów ustawy lub innego aktu normatywnego, które zapewni, że w określonej przez skarżącego sytuacji uzyska on pożądane prawo majątkowe. Trybunał nie podzielił stanowiska skarżącej, w myśl którego zaskarżona norma stanowi zasadnicze ograniczenie jej ochrony prawnej przed bezprawnym działaniem byłego dzierżawcy i wskazał, że sąd odmówił zastosowania art. 705 k.c. (regulującego skutki wygaśnięcia umowy dzierżawy) ze względu na treść powództwa, nie zaś brak wynikających z niego roszczeń po stronie skarżącej. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 64 ust. 2 Konstytucji, Trybunał przyjął, że skarżąca ani nie wskazała grupy podmiotów, w obrębie której doszło jej zdaniem do nierównej ochrony, ani nie sprecyzowała, na czym polega odmienne traktowanie. Trybunał przypomniał również, że – w myśl jego ustalonego orzecznictwa – zasada demokratycznego państwa prawnego oraz wywiedzione z niej bardziej szczegółowe zasady ustrojowe nie mogą być wzorcem kontroli w postępowaniu w trybie skargi konstytucyjnej, chyba że skarżący określi nowe prawo lub wolność zawarte w tych zasadach, nieznajdujące normatywnej podstawy w innych przepisach Konstytucji. Skarżąca zaskarżyła powyższe postanowienie zażaleniem, w którym podniosła, że Sąd Okręgowy orzekający w jej sprawie wskazał na wyłączność zastosowania w sprawie zaskarżonego art. 235 § 1 k.c., a obowiązek wydania gruntu wraz z pawilonem handlowym, wynikający z art. 705 k.c. i umowy dzierżawy, oba sądy uznały za nieposiadający żadnego znaczenia. Skarżąca nie zgodziła się z tezą Trybunału, w myśl której prawo użytkowania wieczystego nie zostało skarżącej odjęte ani ograniczone. W myśl jej argumentacji użytkownik wieczysty został potraktowany tak, jakby prawo mu nie przysługiwało, podczas gdy inne przepisy zapewniają mu ochronę taką, jaka przysługuje właścicielowi. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Trybunał nie może zgodzić się z przedstawioną przez skarżącą w skardze konstytucyjnej i zażaleniu interpretacją wydanego w jej sprawie uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego odnoszącego się do wyłączenia stosowania art. 705 k.c. przez zaskarżony art. 235 § 1 k.c. Bezsporne jest, że skarżąca w postępowaniu, w związku z którym wniosła skargę konstytucyjną, domagała się zapłaty określonej kwoty pieniężnej z tytułu bezpodstawnego korzystania przez pozwanego – byłego dzierżawcę z gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste skarżącej oraz pawilonu handlowego wzniesionego na tym gruncie przez pozwanego. W ocenie sądów – które oddaliły powództwo skarżącej w zakresie odnoszącym się do pawilonu handlowego – legitymowanym do wystąpienia z takim powództwem jest właściciel budynku; skarżąca nie nabyła zaś jego własności, ponieważ nie został on wzniesiony przez nią zgodnie z umową ustanowienia użytkowania wieczystego. Art. 705 k.c. nie stanowi podstawy roszczenia o zapłatę za bezumowne korzystanie z przedmiotu dzierżawy, a jedynie określa, w jakim stanie przedmiot dzierżawy powinien zostać zwrócony wydzierżawiającemu po zakończeniu stosunku dzierżawy. Naruszenie tej normy polega na zwrocie przedmiotu dzierżawy w nieodpowiednim stanie i rodzi roszczenie odszkodowawcze z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania (por. J. Szachułowicz, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, tom II, Warszawa 2009, art. 705 nb 4). Nie ulega wątpliwości, że wydzierżawiającemu, który nie jest właścicielem wydzierżawionej rzeczy, przysługuje także roszczenie o wydanie przedmiotu dzierżawy, wynikające z umowy oraz art. 705 k.c. (por. wyrok SN z 22 czerwca 2004 r., sygn. akt IV CK 463/03, LEX nr 510997). Tylko w tym świetle można rozumieć stwierdzenie przez Sąd Okręgowy, że „proces (…) nie dotyczy bezpośrednio materii odnoszącej się do kwestii zdefiniowanej w treści art. 705 k.c., podobnie jak w swej istocie nie dotyczy zagadnienia związanego z ewentualnym roszczeniem pozwanego wypływającym z treści § 10 ust. 2 łączącej uprzednio strony niniejszego sporu umowy”. Skarżąca nie domagała się bowiem w tym postępowaniu ani zwrotu budynku, ani też nie kwestionowała stanu, w jakim znajduje się przedmiot dzierżawy (z uzasadnienia Sądu Rejonowego wynika zresztą, że nie został on w ogóle zwrócony). Normy przywołane przez skarżącą nie mogły zatem znaleźć zastosowania ze względu na ograniczenie przez nią żądania do odszkodowanie z tytułu bezumownego korzystania z gruntu i pawilonu handlowego po wygaśnięciu umowy dzierżawy. Nie oznacza to jeszcze, że opisane powyżej roszczenia (o wydanie przedmiotu dzierżawy, o naprawienie szkody wyrządzonej zwrotem przedmiotu dzierżawy w nieodpowiednim stanie) nie mogą być dochodzone w odrębnym postępowaniu. Na marginesie należy zwrócić uwagę, że nie wyczerpują one katalogu roszczeń, które przysługują wydzierżawiającemu w związku z zakończeniem stosunku dzierżawy; warto tu wskazać także na roszczenie o naprawienie szkody wynikającej z niewykonania zobowiązania do zwrotu przedmiotu dzierżawy (art. 471 k.c.). Zarzut skarżącej, w myśl którego zaskarżony art. 235 § 1 k.c. wyłącza ochronę wydzierżawiającego w stosunkach z dzierżawcą – na tle przedstawionych przez nią okoliczności – okazał się zatem bezpodstawny. Trybunał nie może zgodzić się także z drugim zarzutem skarżącej, w myśl którego została potraktowana w postępowaniu tak, jakby prawo użytkowania wieczystego jej nie przysługiwało, a zatem znalazła się w takiej sytuacji, jakby prawo to zostało jej odjęte. Skarżącej zostało bowiem przyznane odszkodowanie za bezumowne korzystanie przez byłego dzierżawcę z gruntu oddanego jej w użytkowanie wieczyste, a oddalenie jej roszczenia dotyczyło tylko budynku, który nigdy nie był – jak stwierdziły sądy – przedmiotem własności skarżącej. W odniesieniu do tej problematyki pozostają aktualne uwagi zamieszczone w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, dotyczące braku w Konstytucji normy gwarantującej uzyskanie określonego prawa majątkowego. Na marginesie Trybunał zwraca uwagę, że wykładnia art. 235 § 1 k.c. dokonana przez sądy orzekające w sprawie (zbieżna z poglądem przedstawionym przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 marca 1998 r., sygn. akt II CKN 635/97, LEX nr 79936, zaakceptowanym przez E. Gniewka, [w:] E. Gniewek, Kodeks cywilny. Komentarz, Kraków 2001, art. 235, teza 7 i K. Pietrzykowskiego, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008, art. 235 nb. 2) nie jest jednomyślnie przyjmowana w orzecznictwie (por. uchwały SN z 8 lipca 1966 r., sygn. akt III CZP 43/66. OSNC z 1966r., nr 12, poz. 211 i 11 lipca 1983 r., sygn. akt III CZP 27/83, OSNC z 1984r., nr 2-3, poz. 24); spotkała się także z krytycznym przyjęciem w doktrynie (por. A. Cisek [w:] E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008, art. 235 nb. 5; K. Dadańska, A. T. Filipiak, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, tom II, Warszawa 2009, art. 235 teza 3). Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę, należało nie uwzględnić zażalenia wniesionego na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania niniejszej skardze konstytucyjnej dalszego biegu.